Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Sủng: Cả đời "giữ lửa” cho hát Xoan trường tồn

Diệu Huyền | Thứ bẩy , 14/04/2018, 10:27 GMT+7 |

(THPL) - Nói đến hát Xoan, người dân tại khu 9, xã Kim Đức, TP. Việt Trì (tỉnh Phú Thọ) không ai là không biết đến Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Sủng (sinh năm 1927) - người phụ nữ gắn bó cả cuộc đời với làn điệu hát Xoan.

Mới cập nhật

Lau đôi mắt đã mờ do tuổi tác, nghệ nhân Sủng nhớ lại: “Tôi sinh ra trong một gia đình có mẹ và chị gái theo phường Xoan nên thường cất giọng ca luyện Xoan ở nhà. Cứ thế, âm điệu trữ tình của Xoan ngấm dần trong tôi, tự nhiên như từng hơi thở. Mới 15 tuổi, tôi đã vào hát ở phường Xoan Thét".

IMG_5934
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Sủng.

"Ngoài việc tham gia làm cô Đào trong phường Xoan Thét, tôi còn đi dạy hát Xoan cho các bạn cùng trang lứa ở trong làng. Đến năm 17 tuổi, tôi sang tỉnh Vĩnh Phúc dạy hát Xoan cổ cho người dân bên đó”, nghệ nhân Sủng nói.

Trong trí nhớ của nghệ nhân Sủng, “theo truyền thuyết, hát Xoan có từ thời Hùng Vương dựng nước. Truyền thuyết kể rằng: Hoàng hậu mang thai, đến kỳ sinh nở đau bụng mãi mà không đẻ được. Có người hầu gái tâu với vua về nàng Quế Hoa xinh đẹp, múa giỏi hát hay, nếu đón nàng về thì có thể đỡ đau mà sinh nở được. Vua nghe lời, cho mời Quế Hoa đến, giọng hát hay như chim hót và đôi tay múa dẻo của nàng đã giúp cho Hoàng hậu quên đau mà sinh được hoàng tử, mẹ tròn con vuông. Nhà vua mừng rỡ hết lời ngợi khen và truyền cho các con gái của mình phải theo học điệu hát múa ấy".

IMG_5926
Tuổi đã cao, sức đã yếu nhưng niềm say mê của nghệ nhân Sủng với những khúc Xoan vẫn như ngày nào.

Đó chính là điệu hát Xoan bây giờ, vì hát vào mùa Xuân nên gọi là hát Xuân, nhưng do trùng tên với tên gọi trong hoàng tộc nên đọc chệch thành hát Xoan. Về sau trong tiệc đình hàng năm, dân làng Kim Đức đều tổ chức hát Xoan để dâng Vua Hùng và cầu cho nhân khang vật thịnh, cuộc sống no đủ”.

Cũng theo lời nghệ nhân Sủng, mỗi năm, hát Xoan có ba cuộc hội ngộ lớn, đó là ngày mồng 3 tháng Giêng khởi đầu cuộc lưu diễn xuân, mồng 10 tháng 3 giỗ Tổ vua Hùng và đại tiệc thờ vua Hùng mồng 10 tháng 9. Vào những thời điểm đó, không khí Xoan náo nức trải khắp các phường Xoan gốc (Thét, An Thái, Phù Đức, Kim Đới). Đây cũng là thời điểm các làng sở tại mời phường Xoan đến hát thờ.

Khi những lá non đầu xuân đâm chồi nảy lộc cũng là lúc cả phường Xoan đi phụ giá theo kiệu tới các làng sở tại để hát Xoan. Khác với kép trong phường, các đào Xoan phải đi dưới chân kiệu, vừa đi vừa hát từ làng mình cho tới đình làng sở tại.

“Lúc đó, Đào, Kép tập hợp tại nhà “Trùm xoan” hoặc cửa đình để luyện Xoan. Điều đặc biệt, các thành viên phải ngâm chân sao cho đôi chân thon, gót hồng sạch sẽ mới được bước vào cửa đình linh thiêng để hát thờ Vua”, nghệ nhân Sủng cho hay.

Một nhóm hát Xoan cổ gồm 7 người, trong đó 5 cô Đào thường đóng vai trò hát phỏng (hát nhắc lại), hát đối đáp hay múa... 1 Kép có nhiệm vụ hát dẫn cho Đào bắt theo (lĩnh xướng), múa, đệm trống con, trống cái; còn 1 “Trùm xoan” (đứng đầu phường Xoan) có nhiệm vụ đứng ra đưa đi.

“Tất cả các thành viên trong nhóm phải phối hợp ăn ý với nhau sao cho lời hát, điệu múa mượt mà, điêu luyện hơn thì lúc đó lời hát của bài Xoan mới toát lên được cái vẻ đẹp cũng như ý nghĩa của bài Xoan đó”, nghệ nhân Sủng nhấn mạnh.

IMG_20170330_105005
Nghệ nhân Sủng có thể bỏ cơm chứ không bao giờ bỏ hát Xoan cổ, luôn cống hiến hết mình cho nghệ thuật hát Xoan.

Dù tuổi cao sức yếu, niềm say mê của nghệ nhân Sủng với những khúc Xoan vẫn như ngày nào, giọng nói vẫn đủ thanh, điệu lượn vẫn còn mềm mại và suy nghĩ vẫn còn đau đáu với làn điệu dân ca vốn là đặc sản của vùng đất Tổ.

Nở nụ cười phúc hậu, nghệ nhân Sủng tâm sự: "Tôi coi hát Xoan là món ăn tinh thần cho chính mình, giúp tôi quên đi cái mệt mỏi của tuổi già. Tôi có thể bỏ cơm chứ không bao giờ bỏ hát Xoan cổ, luôn cống hiến hết mình cho nghệ thuật hát Xoan".

Cách dạy Xoan của nghệ nhân Sủng cho học trò vẫn theo lối của thế hệ trước là truyền khẩu. Nghệ nhân hát mẫu, trò ca theo. Cứ thế tạo thành bè nhịp điệu của Xoan vừa vang vừa vọng.

Người hát Xoan phải thả hồn vào từng câu hát mới tạo nên vẻ tự nhiên và truyền cảm. Để hát được làn điệu Xoan còn phụ thuộc vào sự tiếp thu, nhận thức của từng người, có người chỉ một thời gian ngắn là đã hát được, nhưng cũng có người hát mãi vẫn chưa thành thạo.

Hát Xoan rất chậm, âm nhạc trong hát Xoan được cấu thành chủ yếu từ những thang 3 âm, 4 âm. Giai điệu Xoan mộc mạc, tiết tấu đơn giản, giọng hát gần gũi với giọng nói, khác hẳn với những làn điệu Quan họ, Ca trù, Xẩm...

ảnh 2
Nghệ nhân Nguyễn Thị Sủng được Chủ tịch nước Trương Tấn Sang trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.

Với những đóng góp to lớn vào nghệ thuật hát Xoan Phú Thọ nói riêng và sự nghiệp hát Xoan cổ nói chung, nghệ nhân Nguyễn Thị Sủng đã vinh dự được Chủ tịch nước Trương Tấn Sang tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, nhận nhiều kỷ niệm chương, bằng khen của Bộ VH-TT&DL, Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, UBND tỉnh Phú Thọ…

IMG_5911
UBND tỉnh Phú Thọ tặng kỷ niệm chương cho nghệ nhân Nguyễn Thị Sủng.

Dù cuộc sống ở vùng quê nghèo vẫn còn gánh nặng cơm áo, dẫu mắt đã mờ hay tấm áo đào đã mòn cùng năm tháng, nghệ nhân Nguyễn Thị Sủng vẫn say sưa với bản sắc cổ của hát Xoan, để nghệ thuật Xoan Thét vẫn được lưu giữ, bảo tồn một cách tối ưu nhất và còn vang mãi trong lòng người dân đất Việt và bạn bè thế giới.




...