Làng xôi Phú Thượng trắng đêm “đỏ lửa”, rộn ràng hương vị Tết

“Ta hân hoan chào mừng 

Hát mừng quê hương ta đang mở hội

Quê hương ta Phú Gia 

Có nghề nấu xôi ông cha dạy truyền

Từ bao năm, cháu con nối nghiệp dựng xây”

Lời ca tiếng hát vang vọng cả làng Gạ (tức làng xôi Phú Thượng) như lời chào với những vị khách phương xa lần đầu đặt chân tới ngôi làng được ưu ái có dòng sông Hồng êm đềm chảy qua. Về làng Gạ, ai ai cũng nhắc nhau rằng:

“Làng Gạ có gốc cây đề

Có sông tắm mát, có nghề thổi xôi”

Theo đó, phường Phú Thượng là vùng đất vốn được hợp thành từ ba ngôi làng cổ là làng Bạc (Thượng Thụy), làng Gạ (Phú Gia) và làng Xù (Phú Xá).  Làng Gạ nhờ được ưu ái dòng sông Hồng nên đất đai phì nhiêu, màu mỡ đã tạo nên giống nếp cái hoa vàng, nếp nhung mà khó ở vùng nào sánh được.

 Ngày nào cũng vậy, độ khoảng 16 giờ cho đến tờ mờ sáng hôm sau, cả làng Gạ đều nhộn nhịp, tất bật chuẩn bị những thúng xôi đủ màu sắc để bán vào hôm sau. Hàng trăm “cột khói” nghi ngút len lỏi toả lên các mái nhà của các hộ gia đình, mang theo đó là hương thơm dịu nhẹ của nếp mới làm nức mũi, kích thích vị giác một cách hấp dẫn, siêu lòng vị khách phương xa. 

Gần 40 năm nấu xôi là từng ấy năm bà Mai Thị Thanh được “ăn ngủ cùng xôi”, chỉ cần nghỉ 1 ngày là bà buồn lắm nên dù nắng, dù mưa, bà vẫn “đỏ lửa” ngày đêm đồ ra những thúng xôi dẻo thơm. Bà Thanh cho biết: Xôi làng Gạ luôn được thực khách yêu quý bởi bí quyết làm nghề cũng như nguyên liệu đầu vào. Gạo nếp cái hoa vàng hay gạo nếp nhung khi đãi qua dòng nước sông Hồng đã ngọt lại thêm ngọt, có mùi thơm đặc trưng.

Khi đồ xôi hạt nếp dẻo thơm nhưng vẫn căng bóng, không bị dập nát, dù để cả ngày thì màu sắc, chất lượng của xôi vẫn vậy. Ngoài ra, các nguyên liệu tạo màu 100% đều từ tự nhiên như: màu đỏ của gấc, màu xanh của lá nếp, màu tím của lá cẩm, màu vàng của nghệ…hoàn toàn đảm bảo sức khỏe. 

Theo bà Thanh, xôi Phú Thượng đòi hỏi những yêu cầu rất khắt khe từ nguyên liệu đầu vào đến cách đồ xôi…Ở điều kiện cần thì phải là nếp cái hoa vàng được thu hoạch vào tháng Mười (âm lịch) hoặc nếp Nhung. 

Sau đó, người làm nghề cần tuân thủ quy trình nấu xôi gồm 5 bước: Đãi sạch gạo, ngâm nước sạch trong 12 giờ đồng hồ; vớt gạo ra, xóc muối để khô; đồ xôi lần 1; bới xôi để nguội; đồ xôi lần 2. Mỗi lần đồ xôi trong khoảng 1 giờ đồng hồ với lửa to và đều. Cuối cùng, xôi được ủ trong buồm để không bị đổ mồ hôi...

Hàng ngày, bà Thanh sẽ bán 5 loại xôi chủ đạo là  xôi ngô, xôi lạc, xôi tím, xôi lá nếp cẩm, xôi xéo. Vào những ngày Rằm, mùng 1 hay Tết sẽ có thêm chè con ong, xôi gấc được đắp đậu xanh hình bông hoa…Giá cả dao động từ 15.000 - 150.000 đồng, trung bình một đĩa xôi ngũ sắc có giá từ 30.000 - 40.000 đồng/đĩa. 

Nhắc về làng xôi Phú Thượng, bà Nguyễn Thị Loan, Phó Chủ tịch Hội Làng nghề truyền thống xôi Phú Thượng tự hào lắm. Tự hào vì Làng nghề nấu xôi Phú Thượng đã được thành phố Hà Nội công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2016, đến năm 2018 thì “Hội làng nghề truyền thống xôi Phú Thượng” được ra đời. Đến năm 2019,  nhãn hiệu Xôi Phú Thượng đã được Cục Sở hữu Trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu. 

Hiện nay, toàn phường Phú Thượng có khoảng 600 hộ nấu xôi, phụ nữ chiếm 95% và nhiều gia đình 5-6 thế hệ nối nghiệp nhau. Trung bình 1 ngày, làng xôi Phú Thượng sẽ sử dụng hết khoảng 10 tấn gạo, vào các ngày mùng 1, hôm Rằm, Lễ Tết sẽ tăng gấp 2-3 lần, đem lại thu nhập ổn định cho người dân làng nghề. Xôi Phú Thượng cũng đã có những sản phẩm đạt tiêu chuẩn 4 sao OCOP (chương trình mỗi xã một sản phẩm) của TP Hà Nội.

Phú Thượng hôm nay đã đổi mới, làng xôi cũng được chính quyền địa phương đặc biệt quan tâm đã trở thành động lực to lớn, giúp cho những người con làng Gạ quyết tâm, đồng lòng gìn giữ nghề truyền thống mà cha ông để lại.  Xin mượn mấy vần thơ của người dân làng Gạ thay cho lời kết: 

“Mời ai hãy đến, hãy đến Phú Thượng quê tôi

Chốn đây, bến sông, cây gạo

Nhân dân Phú Thượng vinh dự đón Bác 3 lần

Ta nhớ suốt đời không quên, ta mãi khắc ghi trong 

Mai Anh