Cuộc chiến “chặn” hàng giả trên môi trường số

Diễn biến phức tạp

Thống kê của Ban Chỉ đạo 389 Bộ Công Thương cho biết: trong đợt cao điểm từ giữa tháng 7 đến giữa tháng 8/2026, các đơn vị chức năng đã kiểm tra 4.469 vụ việc, phát hiện và xử lý 3.529 vụ vi phạm, nộp ngân sách nhà nước hơn 39,9 tỷ đồng. Riêng lực lượng Quản lý thị trường xử lý 3.522 vụ với số tiền nộp ngân sách hơn 36,82 tỷ đồng, tổng giá trị hàng hóa vi phạm lên tới 23,357 tỷ đồng.

Đáng chú ý, nhóm hàng giả và không rõ nguồn gốc chiếm 1.470 vụ, nhóm vi phạm sở hữu trí tuệ chiếm 996 vụ. Dù các vụ vi phạm thuần túy về thương mại điện tử ghi nhận 83 vụ, trên thực tế hầu hết các vụ buôn bán hàng giả, hàng nhái lớn hiện nay đều sử dụng không gian mạng làm kênh tiếp thị, chốt đơn và điều phối chính trước khi tuồn hàng ra thị trường.

Cơ quan này nhận định: tình trạng vi phạm đang diễn biến phức tạp với xu hướng ngày càng chuyên nghiệp, có tổ chức và gắn chặt với sự phát triển của thương mại điện tử. Nhiều đối tượng hiện sử dụng tài khoản “ảo”, livestream bán hàng hoặc lập hàng loạt gian hàng trực tuyến để tiêu thụ hàng hóa không rõ nguồn gốc. Khi bị phát hiện, các tài khoản nhanh chóng bị xóa hoặc chuyển sang nền tảng khác nhằm né tránh kiểm tra.

Đáng lo ngại, hàng giả hiện không chỉ xuất hiện ở các mặt hàng thời trang, mỹ phẩm hay thực phẩm chức năng mà đã lan sang nhiều lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và quyền lợi người dân như thuốc chữa bệnh, thiết bị điện, linh kiện điện tử, phụ tùng xe máy và hàng tiêu dùng thiết yếu.

Các hành vi vi phạm hiện nay không còn dừng ở việc làm nhái kiểu dáng mà đã chuyển sang xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp, gian lận trong công bố chất lượng sản phẩm và làm giả tem chống hàng giả, mã QR hay giấy tờ chứng minh nguồn gốc xuất xứ. Các nền tảng như Facebook, Zalo, TikTok cùng hệ thống chuyển phát nhanh đang bị lợi dụng để quảng cáo, phân phối hàng giả, hàng nhái và hàng vi phạm bản quyền. Giao dịch phân tán, tài khoản dễ ẩn danh, hàng hóa chia nhỏ và luân chuyển qua nhiều khâu trung gian khiến công tác kiểm tra, xử lý gặp rất nhiều khó khăn.

Khó lần dấu

Sự nguy hiểm của hàng giả trên không gian mạng nằm ở quy trình vận hành phân tán, có sự tính toán kỹ lưỡng nhằm vô hiệu hóa sự kiểm soát của cơ quan quản lý. Đường đi của một món hàng giả trải qua các mắt xích liên kết chặt chẽ.

Khởi đầu của chuỗi là nguồn cung nguyên liệu trôi nổi và các công xưởng sản xuất chui đặt tại vùng ven đô hoặc các tỉnh lân cận trung tâm kinh tế. Với ngành mỹ phẩm, hóa chất công nghiệp và corticoid không rõ nguồn gốc được thu mua theo thùng phuy lớn, sau đó phối trộn thủ công hoặc dùng máy khuấy công nghiệp rồi đóng hộp, dán nhãn mác giả xuất xứ từ Mỹ, Thái Lan, Nhật Bản hay Hàn Quốc. Đối với dược phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe, các đối tượng sử dụng bột ngô, phụ gia thực phẩm hoặc trộn dược chất cấm để nén thành viên hoàn, đóng vỉ rồi mạo danh các thương hiệu uy tín.

Nhằm né tránh sự phát hiện của lực lượng chức năng, các đường dây không lưu trữ hàng hóa tại trụ sở công ty hoặc các cửa hàng chính thức mà thuê các nhà xưởng bỏ hoang, trang trại biệt lập hoặc căn hộ vùng ven thuộc địa bàn giáp ranh giữa các tỉnh thành như Hà Nội, Hưng Yên, Ninh Bình. Các kho hàng này hoạt động khép kín dưới sự giám sát nghiêm ngặt của camera và không mở cửa đón khách. Hàng hóa tập kết dưới dạng thùng không nhãn mác, chỉ khi phát sinh đơn hàng từ mạng xã hội hoặc sàn thương mại điện tử thì nhân công mới dán tem nhãn, tem chống hàng giả điện tử giả rồi đóng gói gửi đi.

Màn hình smartphone là nơi các chiến dịch thao túng người dùng diễn ra dồn dập nhất thông qua tính năng phát trực tiếp livestream trên Facebook và TikTok Shop.

Các đối tượng dựng lên các kịch bản tinh vi như "xả kho ngưng kinh doanh", "hàng tuồn hải quan" hay "lô hàng hủy hợp đồng xuất khẩu" để bán với giá siêu rẻ, chỉ bằng 10% đến 20% giá hàng chính hãng. Đi kèm với đó là việc sử dụng phần mềm tạo lượt mua ảo, bình luận ảo nhằm đẩy tâm lý đám đông, thúc ép người xem chốt đơn cấp tập. Trong mảng đông y và thực phẩm bảo vệ sức khỏe, gian thương lập hàng loạt trang mạng mạo danh các danh y uy tín, chạy quảng cáo hướng đến người cao tuổi để dẫn dụ người bệnh. Trên các sàn thương mại điện tử, chiêu thức mua đánh giá 5 sao ảo và in mã QR dẫn về trang web xác thực giả mạo được tận dụng triệt để.

Khâu cuối cùng là chuyển phát nhanh và luân chuyển dòng tiền ngầm. Hàng hóa được giao cho các đơn vị vận chuyển công nghệ dưới tên gọi chung chung như "đồ gia dụng", "quà tặng" hoặc "mỹ phẩm cao cấp", đi kèm hình thức thu tiền hộ COD và tận dụng chính sách không đồng kiểm để ngăn người mua kiểm tra hàng trước khi trả tiền. Dòng tiền bất chính không chảy qua tài khoản doanh nghiệp mà được điều hướng vào hệ thống tài khoản ngân hàng cá nhân rác hoặc tài khoản thuê mượn, giúp các đối tượng vừa trốn thuế vừa xóa sạch dấu vết dòng tiền khi bị thanh tra, truy quét.

 Khó truy trách nhiệm

Thương mại điện tử, mạng xã hội, nền tảng số trung gian và giao dịch xuyên biên giới đang làm thay đổi mạnh cách người tiêu dùng mua sắm. Một giao dịch có thể được thực hiện hoàn toàn trên môi trường điện tử, với người bán ở một nơi, hàng hóa được vận chuyển từ nơi khác và dữ liệu giao dịch được lưu trữ trên những hệ thống khác nhau. Đây cũng là môi trường để hàng giả len vào thị trường theo những cách khó nhận diện hơn.

Người mua thường chỉ nhìn thấy hình ảnh, thông tin mô tả, giá bán và đánh giá trên gian hàng, nhưng khó kiểm chứng nguồn gốc hàng hóa, danh tính thực sự của người bán hay tính xác thực của thông tin quảng cáo.

Theo chuyên gia, khoảng cách thông tin kéo theo khoảng cách trách nhiệm. Khi mua phải hàng giả, người tiêu dùng không phải lúc nào cũng dễ xác định ai chịu trách nhiệm giữa người bán, nền tảng và các chủ thể tham gia chuỗi giao dịch.

Với giao dịch xuyên biên giới, vấn đề càng phức tạp khi người bán ở nước ngoài. Việc xác định chủ thể để khiếu nại, yêu cầu đổi trả hoặc thực hiện trách nhiệm đối với hàng hóa không đúng thông tin cung cấp có thể gặp nhiều trở ngại.

Thực tiễn này cũng đặt ra những vấn đề mới về chủ thể chịu trách nhiệm, pháp luật áp dụng và khả năng thực thi quyết định của cơ quan nhà nước.

Báo cáo của Bộ Công Thương cho thấy, Nghị định số 55/2024/NĐ-CP ngày 16/5/2024 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã đặt ra nhiều trách nhiệm đối với giao dịch từ xa và nền tảng số lớn. Đây là bước tiến đáng kể khi pháp luật bắt đầu tiếp cận trách nhiệm của các chủ thể trung gian trong môi trường số.

Tuy nhiên, thực tế vẫn còn khoảng cách lớn giữa yêu cầu và khả năng kết nối dữ liệu. Báo cáo tổng kết của Bộ Công Thương cho thấy, cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng với cơ quan chức năng chuyên môn, cùng chính quyền địa phương chưa có nền tảng kỹ thuật liên thông. Chế độ báo cáo cũng chưa hình thành hệ thống số liệu thống nhất…

Giải quyết điểm nghẽn, chặn đường hàng giả

Bài toán dữ liệu diễn ra đồng thời với một yêu cầu khác, đó là rà soát lại khung pháp lý trong bối cảnh phân cấp, phân quyền đang thay đổi. Sau khi Nghị định số 146/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 quy định về phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại có hiệu lực, một số nhiệm vụ quy định chi tiết Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được phân quyền cho Bộ trưởng Bộ Công Thương. Vì vậy, việc tiếp tục duy trì một số nội dung tương ứng tại Nghị định số 55/2024/NĐ-CP không còn hoàn toàn phù hợp với cơ chế mới.

Tại dự thảo Nghị định của Chính phủ về việc sửa đổi, bổ sung các Nghị định trong lĩnh vực bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Bộ Công Thương đề xuất sửa đổi theo hướng bảo đảm phân cấp, phân quyền nhưng không tạo khoảng trống pháp lý trong quá trình chuyển tiếp.

Đây là vấn đề có ý nghĩa thực tế đối với quản lý hàng giả trên môi trường số. Bởi giao dịch trực tuyến thay đổi nhanh hơn chu kỳ hoàn thiện pháp luật; nhiều chủ thể hoạt động xuyên biên giới hoặc dựa trên thuật toán tự động, trong khi chế độ thống kê, báo cáo, cập nhật dữ liệu và hướng dẫn nghiệp vụ chuyên sâu vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.

Các chuyên gia cho rằng, việc sửa đổi quy định không nên chỉ dừng ở việc điều chỉnh điều khoản còn thiếu, mà phải bảo đảm trách nhiệm không bị bỏ ngỏ khi chuyển từ cơ chế này sang cơ chế khác. Ngay cả khi khung pháp lý được hoàn thiện, hiệu quả chống hàng giả vẫn phụ thuộc lớn vào năng lực thực thi.

Báo cáo tổng kết của Bộ Công Thương đã chỉ rõ, gần 86% địa phương cho biết, còn hạn chế về nhân lực, tài chính, cơ sở vật chất hoặc năng lực chuyên môn; gần 81% gặp khó khăn về nhận thức và hiệu quả phối hợp. Trong khi, gần 74% địa phương ghi nhận các vấn đề mới phát sinh từ thương mại điện tử, giao dịch xuyên biên giới, hàng giả và lừa đảo trực tuyến…

Điều này cho thấy, phương thức chống hàng giả cũng phải thay đổi. Không thể chỉ dựa vào những đợt kiểm tra, thu giữ hàng hóa ngoài thị trường. Cơ quan thực thi cần có khả năng phát hiện dấu hiệu bất thường trên môi trường số, truy xuất dữ liệu và phối hợp thông tin giữa nhiều cơ quan.

Thực tế cho thấy, chống hàng giả trên môi trường số cần chuyển từ tư duy “tìm hàng” sang “tìm dấu vết ”. Đó là dấu vết của người bán, quảng cáo, đơn hàng, thanh toán, vận chuyển và quá trình xử lý của nền tảng.

Do đó, bịt khoảng trống pháp lý vì thế không chỉ là hoàn thiện quy định. Quan trọng hơn là tạo được một mạch trách nhiệm xuyên suốt, để hàng giả dù đi qua bao nhiêu lớp của môi trường số vẫn có thể bị lần ra nguồn gốc và xử lý đến cùng.

Hà Phương