PGS.TS Trần Đình Thiên: Miền Trung cần biến lợi thế thành những dòng chảy kinh tế

Tại Phiên bàn tròn kết nối nội lực cấp vùng khu vực miền Trung thuộc Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2026, PGS.TS Trần Đình Thiên, chuyên gia kinh tế, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính, Tiền tệ quốc gia, dành phần lớn tham luận để phân tích một nghịch lý của khu vực miền Trung: miền Trung sở hữu biển, rừng, cảng biển, sân bay, khu kinh tế và các hành lang giao thương quan trọng, nhưng những nguồn lực này vẫn chưa kết nối thành một dòng chảy kinh tế đủ mạnh.

PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng nếu tiếp tục nhìn miền Trung theo địa giới từng tỉnh, từng dự án hay những lợi ích riêng lẻ, khu vực này sẽ khó phát huy đầy đủ những lợi thế đặc thù. Thay vào đó, liên kết vùng cần được cụ thể hóa bằng các chuỗi giá trị, trong đó doanh nghiệp trở thành chủ thể quan trọng của quá trình kết nối.

Miền Trung cần một logic phát triển riêng

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, khái niệm về không gian miền Trung hiện nay đã thay đổi đáng kể so với trước đây. Nếu trước kia khu vực thường được hình dung chủ yếu là dải Duyên hải miền Trung, thì nay không gian phát triển đã mở rộng, tạo sự kết nối giữa Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.

Với hình thể kéo dài, hẹp ngang, một bên là đại ngàn, một bên là biển, miền Trung có cấu trúc địa lý khác biệt so với hai đầu đất nước. Theo ông Thiên, chính đặc điểm này quyết định cách thức tổ chức phát triển kinh tế của vùng.

“Miền Trung không thể phát triển giống miền Bắc và miền Nam”, ông nhận định, đồng thời cho rằng quá trình công nghiệp hóa, đô thị

hóa và hội nhập quốc tế tại khu vực đều cần được đặt trong một logic riêng.

Ông ví miền Trung như “chiếc đòn gánh gánh non sông, gánh hai đầu đất nước”. Theo chuyên gia này, áp lực phát triển đặt lên khu vực rất lớn, nhưng nếu miền Trung có thể tạo được bước phát triển mạnh mẽ, đóng góp của vùng đối với tăng trưởng chung của cả nước cũng sẽ rất đáng kể.

Vấn đề lớn hiện nay, theo PGS.TS Trần Đình Thiên, là các nguồn lực của kinh tế miền Trung đang bị chia cắt thành nhiều mảnh. Các số liệu được ông dẫn tại diễn đàn cho thấy miền Trung có 14/34 cảng biển, 11/18 cảng hàng không đang khai thác, chiếm 64% số khu kinh tế ven biển và có 17/23 cửa khẩu đường bộ quốc tế của cả nước.

Dù sở hữu hệ thống hạ tầng đáng kể, các nguồn lực này chưa hình thành được những cửa ngõ giao thương và chuỗi logistics đủ mạnh để tạo lợi thế cạnh tranh ở quy mô lớn.

Kết nối các cực tăng trưởng thay vì những “ốc đảo” kinh tế

Từ thực tế phát triển cảng biển, PGS.TS Trần Đình Thiên chỉ ra tình trạng nhiều địa phương cùng mong muốn xây dựng cảng nước sâu, trong khi nguồn hàng lại bị phân tán. Các tuyến kết nối Đông - Tây từ Tây Nguyên xuống biển và sang Lào vẫn còn nhiều điểm nghẽn. “Xây mới rất nhiều nhưng khai thác hạ tầng hiện hữu lại quá kém hiệu quả”, ông nhận xét.

Theo ông, bài toán trước mắt không chỉ nằm ở việc tiếp tục tăng vốn đầu tư mà còn phải nâng cao hiệu quả khai thác những tài sản hạ tầng hiện có.

Các cực tăng trưởng như Nghi Sơn, Vân Phong, Quy Nhơn, Chu Lai, Dung Quất và Đà Nẵng cần được kết nối thành một mạng lưới, thay vì vận hành như những “ốc đảo” kinh tế tách biệt.

Bên cạnh hạ tầng, quy mô cộng đồng doanh nghiệp cũng được PGS.TS Trần Đình Thiên xem là một điểm đáng lưu ý. Theo số liệu được ông dẫn, gần 80% doanh nghiệp miền Trung là doanh nghiệp siêu nhỏ. Trong khi đó, nhóm doanh nghiệp có từ 200 lao động trở

lên chỉ chiếm 0,77% nhưng sử dụng tới 31,44% tổng lao động của vùng.

Nền tảng doanh nghiệp còn mỏng, theo ông, khiến các địa phương dễ rơi vào cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư thông qua ưu đãi, thay vì phối hợp xây dựng chuỗi cung ứng và thị trường chung.

Từ thực trạng trên, PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng vấn đề cốt lõi của liên kết vùng miền Trung hiện nay nằm ở việc những “dòng chảy” kinh tế chưa thực sự được khơi thông.

Thay vì tiếp tục phát triển theo những không gian kinh tế riêng lẻ, việc kết nối hạ tầng, các cực tăng trưởng, chuỗi logistics và cộng đồng doanh nghiệp được đặt ra như một yêu cầu quan trọng để những lợi thế sẵn có của miền Trung có thể chuyển hóa thành động lực phát triển ở quy mô vùng.

Liên kết vùng phải được đo bằng chuỗi giá trị

Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, yêu cầu quan trọng nhất đối với miền Trung hiện nay là thay đổi tư duy về liên kết vùng. “Liên kết bây giờ là liên kết giá trị, liên kết chuỗi, thì doanh nghiệp là chủ thể của sự liên kết”, ông nhấn mạnh.

Từ cách tiếp cận này, PGS.TS Trần Đình Thiên đề xuất sáu hướng liên kết có khả năng tạo đột phá cho miền Trung, gồm: logistics - cảng biển - hàng không; công nghiệp và công nghệ theo cụm; du lịch; kinh tế biển; nông nghiệp và sản phẩm bản địa; hành lang Đông - Tây.

Trong lĩnh vực logistics, ông cho rằng cần nhìn hệ thống cảng biển, hàng không và vận tải như một mạng lưới liên vùng, thay vì mỗi địa phương xây dựng một hệ thống riêng biệt.

Đối với công nghiệp và công nghệ, các địa phương có thể hình thành những cụm liên kết theo không gian liền kề, chẳng hạn Nam Thanh Hóa - Bắc Nghệ An, Nam Nghệ An - Bắc Hà Tĩnh, sau đó tiếp tục mở rộng kết nối xuống phía Nam. Cách tổ chức này hướng tới việc tạo ra các cụm sản xuất và chuỗi giá trị có quy mô lớn hơn phạm vi từng tỉnh.

Du lịch cũng cần được tổ chức theo chuỗi thay vì khai thác riêng lẻ. Theo PGS.TS Trần Đình Thiên, lợi thế về biển, rừng, di sản và cảnh quan của miền Trung không nên bị chia cắt bởi ranh giới hành chính.

Các tuyến liên kết như Huế - Đà Nẵng - Quảng Trị - Quảng Nam, theo ông, có thể tạo ra những sản phẩm du lịch có quy mô và sức hấp dẫn lớn hơn so với việc mỗi địa phương tự khai thác nguồn tài nguyên của mình.

Với nông nghiệp, việc kết nối Tây Nguyên với hệ thống cảng biển duyên hải được kỳ vọng mở ra những chuỗi giá trị mới, liên kết từ vùng nguyên liệu, chế biến đến logistics và xuất khẩu.

Trong khi đó, hành lang Đông - Tây được PGS.TS Trần Đình Thiên xem là một hướng mở đáng chú ý đối với miền Trung, đặc biệt trong kết nối với Lào thông qua hệ thống cửa khẩu và các tuyến giao thông xuyên khu vực.

Tuy nhiên, theo ông, các ý tưởng liên kết chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành những chương trình và dự án cụ thể.

PGS.TS Trần Đình Thiên đề nghị các hiệp hội doanh nghiệp chủ động hình thành chương trình hợp tác, dự án và nhóm doanh nghiệp theo từng chuỗi giá trị. Theo cách đặt vấn đề của ông, hiệu quả của liên kết vùng cuối cùng phải được thể hiện bằng những quan hệ hợp tác, hợp đồng và chuỗi giá trị thực tế được hình thành sau diễn đàn.

Đây cũng là thước đo để đánh giá liệu liên kết vùng có vượt qua khuôn khổ hội nghị, thảo luận và trở thành động lực thực chất cho phát triển kinh tế miền Trung hay không.

Xuân Lộc