Từ nguy cơ mai một, làng nghề truyền thống mì gạo Hùng Lô tìm đường ra thị trường quốc tế

Hồi sinh làng nghề từ những sợi mì quê

Những năm 1980-1990, khoảng 90% người dân làng Đoàn Kết (xã Hùng Lô, TP Việt Trì cũ) nay thuộc phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ, sống bằng nghề làm mì gạo. Sợi mì trắng, dai, mang hương vị đặc trưng từng là sản phẩm quen thuộc của vùng đất này.

Thế nhưng, nghề truyền thống từng nuôi sống phần lớn cư dân trong làng cũng có lúc đứng trước nguy cơ mai một. Sản xuất chủ yếu theo phương thức tự phát, thiếu liên kết và hạn chế về thị trường khiến lượng mì làm ra có thời điểm vượt quá sức tiêu thụ. Hàng tồn đọng kéo dài ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm, làm giảm uy tín của làng nghề. Khi đầu ra ngày càng khó khăn, nhiều hộ buộc phải bỏ nghề, chỉ còn một số gia đình tiếp tục duy trì công việc của cha ông.

Sinh ra và lớn lên tại làng nghề, anh Cao Đăng Duy luôn trăn trở trước nguy cơ mất đi nghề truyền thống của quê hương. Sau những lần thử sức với các công việc khác nhưng chưa thành công, anh quyết định trở về, tìm hướng phát triển sản phẩm mì gạo.

Năm 2016, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, anh Duy vận động 12 hộ dân thành lập Hợp tác xã (HTX) Mì gạo Hùng Lô. Đây là bước chuyển từ sản xuất riêng lẻ sang liên kết, tạo nền tảng để các hộ cùng nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm đầu ra ổn định.

Một năm sau, mì gạo Hùng Lô được công nhận nhãn hiệu tập thể, HTX được giao quản lý và sử dụng nhãn hiệu. Từ đó, việc phát triển sản phẩm không chỉ dừng ở giữ nghề mà từng bước hướng tới xây dựng thương hiệu hàng hóa có khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Trong gần 10 năm hoạt động, HTX đầu tư nhà xưởng, máy móc, thiết bị, đồng thời cải tiến quy trình sản xuất, bao bì và mở rộng kênh phân phối. Các tiêu chuẩn chất lượng như HACCP, ISO 9001:2015 được triển khai nhằm nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng sản phẩm.

Bên cạnh mì gạo và mì phở truyền thống, HTX phát triển thêm mì dưa hấu, mì rau củ quả, miến dong và các hộp mì quà tặng cao cấp. Việc đa dạng hóa sản phẩm giúp mở rộng lựa chọn cho người tiêu dùng, tạo thêm cơ hội tiếp cận những phân khúc thị trường khác nhau.

Từ một sản phẩm chủ yếu được tiêu thụ trong phạm vi địa phương, mì gạo Hùng Lô hiện có mặt tại nhiều tỉnh, thành thông qua hệ thống đại lý, siêu thị như Go!, Tops Market, Big C, VinMart, Co.opmart và các sàn thương mại điện tử.

Từ làng nghề đến thị trường quốc tế

Mở rộng thị trường là một trong những bước đi quan trọng giúp mì gạo Hùng Lô vượt qua những khó khăn từng khiến nghề truyền thống đứng trước nguy cơ thu hẹp.

Năm 2024, HTX cung ứng 30 tấn mì xuất khẩu sang Nhật Bản. Đến tháng 1/2025, thêm 5 tấn mì gạo được xuất sang thị trường Đài Loan (Trung Quốc). Những lô hàng này đánh dấu bước tiến của sản phẩm làng nghề trong quá trình tiếp cận thị trường nước ngoài.

Để duy trì hướng đi này, HTX tích cực tham gia các hoạt động xúc tiến thương mại, tìm kiếm đối tác và nâng cao chất lượng sản phẩm. Việc đầu tư thiết bị, hoàn thiện bao bì, chuẩn hóa quy trình sản xuất không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn tạo cơ sở đáp ứng yêu cầu của các đối tác xuất khẩu.

Tháng 1/2025, sản phẩm “Mì gạo sạch Hùng Lô sinh ra từ làng” được công nhận OCOP 5 sao. Trước đó, năm 2024, sản phẩm đạt giải thưởng Mai An Tiêm lần thứ nhất do Liên minh HTX Việt Nam tổ chức. Tháng 4/2025, HTX Mì gạo Hùng Lô tiếp tục được trao giải thưởng Ngôi sao HTX năm 2025, với 245 thành viên tại thời điểm nhận giải.

Những danh hiệu này góp phần ghi nhận nỗ lực nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu của HTX. Tuy nhiên, để duy trì thị trường xuất khẩu, sản phẩm vẫn cần bảo đảm chất lượng ổn định, nguồn nguyên liệu đáp ứng yêu cầu và năng lực cung ứng lâu dài.

Sợi mì tạo sinh kế cho người dân

Hiệu quả của việc tổ chức lại sản xuất thể hiện không chỉ ở thị trường tiêu thụ mà còn trong việc làm và thu nhập của người dân địa phương.

Năm 2024, HTX Mì gạo Hùng Lô tiêu thụ trung bình 50-60 tấn mì mỗi tháng, doanh thu đạt hơn 20 tỷ đồng trong năm. Cơ sở tạo việc làm thường xuyên cho 35 lao động, với mức thu nhập bình quân khoảng 6,5 triệu đồng mỗi người mỗi tháng.

Phần lớn lao động tại HTX là người trong làng nghề. Với họ, công việc sản xuất mì gạo không chỉ giúp duy trì nghề truyền thống mà còn tạo nguồn thu nhập để trang trải cuộc sống gia đình.

Bà Nguyễn Thị Hoa, công nhân HTX, cho biết người lao động tại đây có cả người lớn tuổi và người trẻ. Từ khi có công việc ổn định, nhiều người có thêm điều kiện cải thiện kinh tế gia đình.

Ngoài lực lượng lao động trực tiếp, HTX còn liên kết với các hộ sản xuất trong vùng, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu đầu ra. Cách tổ chức này giúp các hộ có thêm cơ hội tham gia chuỗi sản xuất, giảm phụ thuộc vào việc tự tìm đầu mối tiêu thụ như trước.

Một mắt xích quan trọng khác là nguồn nguyên liệu đầu vào. Theo đó, Liên minh HTX tỉnh Phú Thọ hỗ trợ hướng dẫn 4 HTX tổ chức sản xuất lúa gạo theo tiêu chuẩn VietGAP trên tổng diện tích 643 ha. Một số HTX trong tỉnh ký hợp đồng cung cấp gạo cho HTX Mì gạo Hùng Lô với giá thu mua cao hơn thị trường từ 500 đến 700 đồng/kg.

Liên kết này tạo lợi ích cho cả người trồng lúa và đơn vị chế biến. Nông dân có đầu ra và giá bán thuận lợi hơn, trong khi HTX mì gạo chủ động được nguồn nguyên liệu, từng bước xây dựng quy trình sản xuất có tính liên kết từ vùng trồng đến thành phẩm.

Từ chỗ sản xuất phân tán, khó kiểm soát đầu ra, mô hình liên kết đang góp phần tạo nền tảng để làng nghề phát triển ổn định hơn. Đây cũng là cách để giá trị của sản phẩm không chỉ nằm ở công đoạn chế biến mà được chia sẻ với những hộ tham gia cung ứng nguyên liệu.

Cùng với HTX Mì gạo Hùng Lô, các cơ sở như HTX Mì gạo sạch Đăng Luyến cũng tiếp tục duy trì nghề truyền thống tại địa phương. Sự tham gia của nhiều cơ sở tạo thêm động lực để sản phẩm mì gạo Hùng Lô giữ chỗ đứng trên thị trường.

 Từ nguy cơ mai một, mì gạo Hùng Lô đang từng bước tìm được hướng đi mới nhờ tổ chức lại sản xuất, đầu tư chất lượng và mở rộng thị trường. Những lô hàng xuất khẩu là tín hiệu tích cực, còn việc làm và thu nhập của người dân là kết quả thiết thực của quá trình hồi sinh làng nghề.

Chặng đường phía trước vẫn đòi hỏi HTX duy trì chất lượng, củng cố nguồn nguyên liệu và mở rộng thị trường một cách bền vững. Bởi để sợi mì quê đi xa, điều quan trọng không chỉ là đưa được sản phẩm ra nước ngoài, mà còn phải giữ được uy tín và tạo sinh kế ổn định cho những người gắn bó với nghề.

Thanh Huyền