Những người “giữ lửa” cho làng nghề truyền thống tương Bợ

Vượt qua chặng đường hơn 70 km từ Hà Nội, chúng tôi đến thăm xã Thạch Đồng, Thanh Thủy, Phú Thọ vào một buổi chiều thu. Ngoài kia, dòng sông Đà huyền thoại với những thác ghềnh, xoáy nước có thể nuốt chửng tàu giặc như trong trận Tu Vũ năm nào giờ đây trở nên hiền hòa, xanh biếc.

Biết bao thế hệ người dân Thanh Thủy đã sinh sống bên bờ sông Đà, cũng từ đây mà nhiều làng nghề truyền thống được hình thành và phát triển. Điển hình nhất có lẽ là làng nghề truyền thống tương Bợ Thạch Đồng.

Theo lời kể của các cụ cao niên trong làng, trước Cách mạng tháng Tám, người dân ở đây thường có câu ca truyền miệng “Nhất kinh kỳ, nhì Bợ Bạt” ý nói làng Bợ nổi tiếng về giao lưu buôn bán, trong đó có nghề làm tương. Sản phẩm tương làng Bợ được các thuyền buôn cất sang khu vực Hà Tây hoặc chở dọc sông Đà để bán ở nhiều nơi.

Thời bấy giờ, nước mắm rất hiếm nên tương là gia vị chính trong bữa ăn của người dân Việt, nhất là ở các xã ven sông, không thể thiếu tương để chế biến các món ăn từ cá.

Trải qua chiến tranh và giai đoạn hồi phục đất nước sau chiến tranh, nghề làm tương Bợ dần bị mai một, nhất là từ khi xóa bỏ bao cấp, số hộ giữ được nghề truyền thống không còn nhiều.

Tiếp tục hỏi thăm các nghệ nhân làm tương lâu năm trong làng, chúng tôi được biết: Nguyên liệu chủ yếu để làm tương bao gồm: muối, gạo nếp và đậu tương. Muốn làm ra sản phẩm tương ngon, đầu tiên phải chọn loại gạo sạch, không có thóc lẫn và các hạt gạo phải đều. Gạo sau khi chọn lọc kỹ được đem ngâm khoảng 8 - 9 tiếng rồi cho vào xôi. Sau khi xôi xong, đổ gạo ra các nong, trải đều và dùng 2 nong úp lại trong 3 ngày thì được một mẻ khoảng 60kg gạo.

Đặc biệt, khâu được cho là quan trọng nhất, ảnh hưởng tới chất lượng tương là khâu rang mốc. Khi rang đỗ phải rang làm sao cho hạt đỗ chín đều từ trong ra bên ngoài, tránh hiện tượng hạt bên trong còn trắng mà bên ngoài vàng sẽ làm cho tương bị chua. Sau khi rang đỗ xong thì đến công đoạn xay và lên mốc rồi cho nước, muối  với tỷ lệ 10kg gạo: 2kg muối và đem phơi nắng. Tương sau khi phơi 3 nắng thì có thể ăn được, nhưng càng phơi nhiều nắng thì tương càng ngon hơn.

Cũng trong câu chuyện với các nghệ nhân làm tương truyền thống tại làng, chúng tôi nhớ lại câu chuyện mà cụ Chu Thị Hiệp - Chủ cơ sở Phượng Hiệp chia sẻ: “Nghề này tỉ mẩn lắm, từ công đoạn chọn gạo rồi ngâm, xôi chín đến khi ủ lên mốc phải hết sức cẩn thận, làm không khéo là hỏng một mẻ tương ngay. Quá trình làm, kiểm tra thấy nước đỗ đỏ au, tương sánh vàng là đạt, bí quyết ngon là ở cách ngâm, ủ”.

Dù đã ngoài 70 tuổi nhưng cụ vẫn say mê với nghề làm tương Bợ. Hằng ngày, cụ vẫn cùng con cháu trong gia đình làm tương để cung ứng ra thị trường. Với cụ, làm tương Bợ không chỉ kiếm thêm thu nhập mà quan trọng hơn là giữ lửa cho làng nghề truyền thống.

Có những thời điểm nghề làm tương làng Bợ đã dần bị mai một, nhưng từ khi được huyện Thanh Thủy quan tâm khôi phục lại nghề thì số lượng hộ tham gia làm tương ngày càng tăng. Tổng khối lượng sản phẩm đã tăng gấp đôi so với trước. Giá bán tương cũng rất đa dạng, loại bình dân 10.000-20.000 đồng/lít, loại đặc sản 40.000 đồng/lít tùy theo nhu cầu của khách.

Những ngày này du khách về thăm làng Bợ, không khó để bắt gặp nhà nhà rục rịch chuẩn bị làm vài ba hũ tương để dùng quanh năm…Trải qua biết bao biến cố và thăng trầm nhưng người dân làng nghề tương Bợ Thạch Đồng vẫn luôn giữ, truyền lửa và bảo vệ nét đẹp của làng nghề truyền thống.

Huyền Chi