Từ "Khoán 10" đến yêu cầu KH-CN trở thành động lực tăng trưởng mới

Từ Khoán 10 đến động lực tăng trưởng mới

Tại Hội thảo khoa học Quốc gia: “Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới”, ông Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed, nhìn lại 40 năm Đổi mới không chỉ để đánh giá chặng đường đã qua mà còn nhằm xác định hướng đi cho giai đoạn phát triển mới.

Từ thực tiễn hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, ông cho rằng một trong những bài học quan trọng của Đổi mới là thể chế phải đi trước và được hiện thực hóa bằng cơ chế, chính sách cụ thể.

Ông nhắc lại giai đoạn trước Đổi mới, khi nền kinh tế gặp nhiều khó khăn và cơ chế quản lý tập trung, bao cấp bộc lộ nhiều hạn chế. Sự ra đời của Nghị quyết 10 năm 1988, hay còn gọi là Khoán 10, đã tạo bước ngoặt khi giải phóng sức sản xuất trong nông nghiệp, khơi dậy động lực của người dân và góp phần thay đổi diện mạo nền kinh tế.

Từ câu chuyện thực tiễn của doanh nghiệp, ông Trần Mạnh Báo cho rằng những mô hình đổi mới tại cơ sở có thể trở thành cơ sở quan trọng để hình thành và hoàn thiện chính sách. Chính sự tương tác giữa thực tiễn và thể chế đã tạo nên những động lực mới cho nền kinh tế.

“Thể chế phải đi trước và được hiện thực hóa”, ông nhấn mạnh, cho rằng nghị quyết, chủ trương muốn đi vào cuộc sống phải được Nhà nước thể chế hóa thành cơ chế, chính sách và hành lang pháp lý rõ ràng. Khi đó, doanh nghiệp và người dân mới có cơ sở để thực thi.

Theo ông, bài học thứ hai là tinh thần chủ động, không trông chờ, ỷ lại. Doanh nghiệp và các đơn vị cơ sở phải tự tìm hướng đi, chủ động đổi mới thay vì chỉ chờ đợi chính sách từ cấp trên.

Bài học thứ ba là tái cấu trúc chiến lược dựa trên khoa học - công nghệ. Từ năm 2001, ThaiBinh Seed đã xây dựng chiến lược phát triển dựa trên ba trụ cột gồm nâng cao năng suất, đẩy mạnh khoa học - công nghệ và mở rộng hợp tác. Năm 2002, doanh nghiệp thành lập viện nghiên cứu tư nhân trong lĩnh vực nông nghiệp, từng bước đưa nghiên cứu và công nghệ trở thành nền tảng phát triển.

Từ câu chuyện này, ông Trần Mạnh Báo cho rằng giai đoạn phát triển mới đang đặt ra yêu cầu tương tự: Việt Nam cần tiếp tục tạo ra những cơ chế đủ mạnh để doanh nghiệp phát huy năng lực sáng tạo.

Trong đó, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia được kỳ vọng tạo thêm động lực cho khu vực doanh nghiệp. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc các chủ trương này có được chuyển hóa thành chính sách dễ tiếp cận và thực thi hiệu quả hay không.

Doanh nghiệp nhỏ chưa đủ sức “hấp thụ” chính sách công nghệ

Từ góc độ nghiên cứu, PGS.TS Phan Thị Bích Nguyệt, Giảng viên cao cấp, nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH), cho rằng Việt Nam đang đối mặt với một nghịch lý: đầu tư cho khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo ngày càng được chú trọng, nhưng tác động trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, vẫn chưa rõ nét.

Bà cho biết nhóm nghiên cứu đã khảo sát 31 doanh nghiệp tại 7 tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ, sử dụng dữ liệu giai đoạn 2015-2024. Kết quả cho thấy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong thời gian qua chưa tạo tác động trực tiếp rõ ràng đến tỷ suất sinh lợi của doanh nghiệp.

Một trong những nguyên nhân là doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu kỹ năng quản trị, thiếu thông tin và không có đủ nguồn lực để tiếp cận các chính sách hỗ trợ. Việt Nam có nhiều chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nhưng không phải doanh nghiệp nào cũng biết cách tiếp cận và thụ hưởng hiệu quả.

Theo PGS.TS Phan Thị Bích Nguyệt, đây là một trong những rào cản khiến khu vực doanh nghiệp vừa và nhỏ chưa thực sự mạnh lên và lớn lên.

Đáng chú ý, chính sách khoa học - công nghệ thường cần thời gian để phát huy tác động. Đầu tư cho công nghệ, hạ tầng hay chuyển đổi số mang tính tích lũy, trong khi nhiều doanh nghiệp nhỏ lại có vòng đời và khả năng chịu đựng rủi ro hạn chế. Có doanh nghiệp chưa kịp hưởng thành quả từ chính sách đã không còn đủ nguồn lực để tiếp tục tồn tại.

Bên cạnh đó, tâm lý e ngại rủi ro cũng khiến doanh nghiệp chưa mặn mà với các chương trình khoa học - công nghệ. Doanh nghiệp thiếu kiến thức pháp luật, thiếu nhân sự chuyên trách và lo ngại các thủ tục phức tạp. Khi quá trình tiếp cận kéo dài, cơ hội đầu tư công nghệ có thể đã qua.

Từ thực tế này, PGS.TS Phan Thị Bích Nguyệt cho rằng chính sách hỗ trợ doanh nghiệp cần chuyển từ cách tiếp cận trực tiếp, dàn trải sang hỗ trợ giảm chi phí và giảm rủi ro.

Theo đó, doanh nghiệp vừa và nhỏ cần được hỗ trợ về logistics, hạ tầng và chuyển đổi số để giảm chi phí hoạt động, nâng sức cạnh tranh. Chính quyền địa phương cũng cần có cơ chế hỗ trợ trực tiếp, linh hoạt, giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin và các chương trình hỗ trợ một cách thực chất.

Một yêu cầu quan trọng khác là Nhà nước cần đóng vai trò giảm rủi ro và kích hoạt nguồn vốn tư nhân, thay vì khiến doanh nghiệp lo ngại rủi ro pháp lý khi tham gia các chương trình đầu tư khoa học - công nghệ.

Đặc biệt, quản lý khoa học - công nghệ cần chuyển từ đánh giá nặng về đầu vào sang đánh giá hiệu quả thực tế. Theo bà, không nên chỉ đo lường bằng số lượng đề tài, báo cáo hay chương trình nghiên cứu, mà cần nhìn vào khả năng ứng dụng và kết quả tạo ra cho doanh nghiệp.

“Đầu ra” cuối cùng phải thể hiện ở năng suất, khả năng cạnh tranh và số lượng doanh nghiệp thực sự ứng dụng được công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Ở góc độ nguồn nhân lực, TS Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Chiến lược và Chính sách, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, cho rằng khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo muốn trở thành động lực phát triển phải được thẩm thấu vào mọi ngành nghề, lĩnh vực.

Điều này đòi hỏi Việt Nam chú trọng đào tạo nhân tài, phát huy vai trò của các trường đại học và viện nghiên cứu hàng đầu, đồng thời thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Mối liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, nhà trường và doanh nghiệp cần được tổ chức hiệu quả hơn để biến tri thức thành sản phẩm và giá trị kinh tế.

Từ câu chuyện Khoán 10 đến yêu cầu phát triển dựa trên khoa học - công nghệ hiện nay, điểm chung là thể chế chỉ thực sự tạo ra động lực khi giải phóng được năng lực của người dân và doanh nghiệp.

Trong giai đoạn mới, Việt Nam không chỉ cần thêm chính sách cho khoa học - công nghệ, mà quan trọng hơn là phải giúp doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ, có đủ năng lực để “hấp thụ” chính sách. Khi khoảng cách giữa chủ trương và khả năng thực thi được thu hẹp, khoa học - công nghệ mới có thể chuyển từ nguồn lực tiềm năng thành động lực thực chất của tăng trưởng.

Hà Giang