Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, xuất khẩu tiếp tục được xem là một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế. Tuy nhiên, bài toán không còn đơn giản là xuất khẩu được bao nhiêu, mà quan trọng hơn là nền kinh tế thực sự giữ lại được bao nhiêu giá trị từ mỗi đồng kim ngạch xuất khẩu.

Trao đổi với phóng viên Thương hiệu và Pháp luật, TS. Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin công nghiệp và thương mại (Bộ Công Thương), cho rằng tăng kim ngạch có thể giúp thúc đẩy tăng trưởng nhanh trong ngắn hạn. Nhưng nếu chỉ chạy theo con số xuất khẩu mà không cải thiện giá trị gia tăng và tỷ lệ nội địa hóa, Việt Nam có nguy cơ đạt được tốc độ tăng trưởng cao nhưng phần giá trị thực giữ lại cho nền kinh tế vẫn hạn chế.

Kim ngạch lớn chưa đồng nghĩa với giá trị lớn

Theo TS. Lê Quốc Phương, nếu mục tiêu là tăng trưởng kinh tế từ 10% trở lên, Việt Nam phải phát huy đồng thời ba động lực truyền thống gồm đầu tư, xuất khẩu và tiêu dùng.

Riêng với xuất khẩu, cách nhanh nhất để tạo thêm động lực tăng trưởng là gia tăng kim ngạch. Đây là phương án tương đối dễ nhìn thấy về mặt số lượng và có thể tạo tác động nhanh đến hoạt động kinh tế.

Tuy nhiên, xét đúng về mặt tính toán GDP, đóng góp của khu vực đối ngoại không chỉ nằm ở xuất khẩu mà là xuất khẩu ròng, tức xuất khẩu trừ nhập khẩu. Quan trọng hơn, phía sau con số kim ngạch là câu hỏi về lượng giá trị được tạo ra và giữ lại trong nước.

“Chạy theo kim ngạch” vì thế có thể giúp đạt mục tiêu tăng trưởng trong ngắn hạn, nhưng chưa chắc đồng nghĩa với việc chất lượng tăng trưởng được cải thiện.

Theo ông Phương, một phần giá trị trong kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam hiện vẫn đến từ những khâu có giá trị gia tăng thấp như lao động, tiền thuê đất và hoạt động gia công, lắp ráp. Trong khi đó, những khâu tạo ra giá trị lớn hơn như nghiên cứu, thiết kế, công nghệ, thương hiệu và phân phối vẫn chưa được doanh nghiệp Việt Nam tham gia đủ sâu. Đây chính là điểm khác biệt giữa tăng quy mô xuất khẩu và tăng giá trị từ xuất khẩu.

Nếu chỉ nhìn vào kim ngạch, một ngành hàng có thể liên tục lập kỷ lục xuất khẩu. Nhưng nếu phần lớn nguyên liệu, linh kiện, máy móc và công nghệ vẫn phải nhập khẩu, trong khi doanh nghiệp trong nước chủ yếu đảm nhận những công đoạn có giá trị thấp, thì quy mô xuất khẩu tăng chưa chắc kéo theo mức tăng tương ứng của giá trị giữ lại trong nền kinh tế.

TS. Lê Quốc Phương cho rằng đây là lý do Việt Nam cần chuyển từ tư duy tăng trưởng dựa vào số lượng sang tăng trưởng dựa vào chất lượng.

Trong ngắn hạn, thúc đẩy kim ngạch xuất khẩu vẫn cần thiết để tạo thêm động lực cho nền kinh tế. Nhưng về dài hạn, mục tiêu phải là nâng tỷ lệ nội địa hóa, tăng hàm lượng công nghệ và đưa doanh nghiệp Việt Nam lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị. Con đường này khó hơn và mất nhiều thời gian hơn.

Doanh nghiệp không thể ngay lập tức chuyển từ gia công sang tự thiết kế, tự phát triển công nghệ và xây dựng thương hiệu. Những khoản đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, công nghệ, nhân lực hay hệ thống quản trị có thể chưa tạo ra doanh thu và lợi nhuận ngay trong một vài năm.

Thậm chí, Việt Nam có thể phải chấp nhận đánh đổi một phần tốc độ tăng trưởng trong ngắn hạn để tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn.

Nhưng theo ông Phương, điều đó chỉ có ý nghĩa nếu nguồn lực được đầu tư đúng hướng. Nếu đầu tư sai công nghệ, lựa chọn sai lĩnh vực hoặc thiếu năng lực triển khai, việc hy sinh tăng trưởng trước mắt sẽ không tự động tạo ra năng lực cạnh tranh trong tương lai.

Ngược lại, nếu đầu tư đúng, doanh nghiệp Việt Nam có thể từng bước thoát khỏi vị trí gia công, tiến vào những khâu có giá trị gia tăng cao hơn và qua đó giữ lại nhiều hơn giá trị của hoạt động xuất khẩu.

Khoảng cách giữa kim ngạch xuất khẩu và giá trị giữ lại trong nước cũng phản ánh rõ vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi xuất khẩu. Theo TS. Lê Quốc Phương, doanh nghiệp nội địa hiện chỉ chiếm khoảng 20% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi khu vực FDI chiếm khoảng 80%.

Điều đó cho thấy tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc rất lớn vào khu vực FDI. Đây không phải vấn đề ở quy mô vốn đầu tư nước ngoài, mà đáng chú ý hơn là năng lực của doanh nghiệp trong nước trong việc tham gia và hưởng lợi từ chuỗi giá trị xuất khẩu còn hạn chế.

Năng lực cạnh tranh yếu là một trong những nguyên nhân chính. Theo ông Phương, doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế về quản trị, công nghệ, tài chính và chất lượng nguồn nhân lực. So với doanh nghiệp FDI cũng như doanh nghiệp tại nhiều nền kinh tế trong khu vực, khoảng cách này vẫn khá lớn.

Hệ quả là doanh nghiệp trong nước thường phải lựa chọn cạnh tranh bằng giá thay vì bằng công nghệ, chất lượng, thương hiệu hay khả năng cung ứng những sản phẩm có giá trị gia tăng cao.

Khi không làm chủ được công nghệ và thương hiệu, doanh nghiệp khó có thể nâng giá trị sản phẩm. Và khi giá trị gia tăng thấp, cạnh tranh bằng giá rẻ lại trở thành lựa chọn phổ biến.

Đây là một vòng luẩn quẩn: giá trị gia tăng thấp dẫn đến năng lực cạnh tranh thấp; năng lực cạnh tranh thấp lại khiến doanh nghiệp khó đầu tư cho công nghệ và thương hiệu; từ đó tiếp tục mắc kẹt ở những công đoạn có giá trị thấp.

Thực trạng này thể hiện khá rõ ở khu vực doanh nghiệp nội địa và các ngành hàng nông, lâm, thủy sản.

Việt Nam có nhiều sản phẩm xuất khẩu với sản lượng lớn, nhưng không phải sản phẩm nào cũng có thương hiệu đủ mạnh trên thị trường quốc tế. Cà phê, chè và nhiều mặt hàng nông sản khác vẫn chủ yếu xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu hoặc mới qua sơ chế, trong khi dư địa để chế biến sâu, xây dựng thương hiệu và nâng giá trị còn rất lớn.

Theo TS. Lê Quốc Phương, nông nghiệp vẫn là lĩnh vực quan trọng đối với đời sống và an ninh lương thực, do đó Việt Nam không thể xem nhẹ khu vực này. Nhưng nếu mục tiêu là nâng chất lượng tăng trưởng, nông nghiệp không thể là động lực chính duy nhất của nền kinh tế.

Vấn đề không phải giảm vai trò của nông nghiệp, mà là nâng cấp giá trị của nông nghiệp. Thay vì xuất khẩu nguyên liệu, cần tăng chế biến sâu. Thay vì bán sản phẩm không thương hiệu, cần xây dựng thương hiệu. Thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng giá, phải cạnh tranh bằng chất lượng, công nghệ và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường. Đây cũng chính là cách biến lợi thế về sản lượng thành lợi thế về giá trị.

Muốn tăng giá trị xuất khẩu phải nâng cấp cả nền kinh tế

Theo TS. Lê Quốc Phương, bài toán cuối cùng không nằm riêng ở hoạt động xuất khẩu. Muốn xuất khẩu có giá trị gia tăng cao hơn, Việt Nam phải nâng cấp năng lực sản xuất trong nước.

Trọng tâm là phát triển công nghiệp, công nghệ và hệ sinh thái doanh nghiệp nội địa đủ sức tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Doanh nghiệp Việt Nam phải từng bước chuyển từ gia công, lắp ráp sang làm chủ công nghệ, nâng tỷ lệ nội địa hóa và phát triển sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao hơn. Khi doanh nghiệp trong nước có đủ năng lực, phần giá trị được tạo ra và giữ lại trong nền kinh tế cũng sẽ tăng lên.

Đồng thời, đây cũng là điều kiện để Việt Nam giảm mức độ dễ tổn thương trước các biến động bên ngoài.

Một nền kinh tế phụ thuộc lớn vào xuất khẩu sẽ chịu tác động nhanh khi nhu cầu thế giới suy giảm, chuỗi cung ứng đứt gãy hoặc giá năng lượng và hàng hóa biến động. Mặt khác, khi xuất khẩu tập trung quá lớn vào một số thị trường, nguy cơ đối mặt với các biện pháp phòng vệ thương mại cũng gia tăng. Vì vậy, vấn đề không phải là lựa chọn giữa tăng kim ngạch và tăng giá trị.

Theo TS. Lê Quốc Phương, Việt Nam vẫn cần tăng kim ngạch để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng trước mắt, nhưng phải thực hiện đồng thời với nâng chất lượng xuất khẩu. Kim ngạch tạo thêm quy mô; giá trị gia tăng mới quyết định phần lợi ích mà nền kinh tế thực sự giữ lại.

Nếu chỉ chạy theo kim ngạch, Việt Nam có thể tiếp tục đạt những con số xuất khẩu ấn tượng nhưng vẫn phụ thuộc vào gia công, nhập khẩu đầu vào và khu vực FDI. Nếu chuyển sang nâng giá trị, quá trình sẽ chậm hơn, khó hơn và đòi hỏi nguồn lực lớn hơn, nhưng đó mới là nền tảng để doanh nghiệp Việt Nam nâng sức cạnh tranh và nền kinh tế tiến lên những nấc thang cao hơn của chuỗi giá trị.

Bài toán của Việt Nam vì thế không còn là xuất khẩu được bao nhiêu, mà là từ mỗi đồng xuất khẩu, nền kinh tế giữ lại được bao nhiêu và doanh nghiệp Việt Nam tham gia được đến đâu trong phần giá trị đó.

Đó cũng là ranh giới giữa một nền kinh tế tăng trưởng nhờ bán được nhiều hàng và một nền kinh tế tăng trưởng nhờ tạo ra nhiều giá trị.

Bình Minh