Nguồn cảm hứng dân tộc cho âm nhạc đương đại

Truyền thống thành động lực

Trong nhiều năm qua, âm nhạc đại chúng Việt Nam chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các xu hướng quốc tế. Pop, R&B, Rap, EDM… Có thể nói những trào lưu âm nhạc đến từ Hàn Quốc, Mỹ, châu Âu liên tục tác động tới cách sáng tác, sản xuất và thưởng thức âm nhạc của giới trẻ. Cũng từ đây, một nghịch lý thú vị xuất hiện, đó là càng hội nhập sâu rộng, nhu cầu quay trở lại tìm kiếm bản sắc dân tộc càng trở nên rõ rệt.

Điều này giải thích tại sao nghệ sĩ trẻ trong lĩnh vực âm nhạc đang quay trở lại với những chất liệu truyền thống của dân tộc như dân ca, nhạc cụ cổ truyền, tín ngưỡng dân gian, văn học dân gian hay các yếu tố văn hóa vùng miền. Đồng thời cho thấy truyền thống dân tộc đang trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo của hiện tại.

Dẫu thế, chúng ta đều biết trong một thế giới âm nhạc ngày càng không có biên giới, chính bản sắc văn hóa bản địa lại tạo nên sự khác biệt. Tuy nhiên, truyền thống không phải là công thức bảo đảm thành công. Nhìn ngay vào thực tế sẽ thấy không phải sản phẩm nào sử dụng chất liệu dân gian cũng tạo được dấu ấn và sức lan tỏa.

Vậy điều gì có thể tạo nên sức hút của những tác phẩm? Có thể câu trả lời nằm ở khả năng “chạm” được hay không và “chạm” tới mức nào vào phần hồn của chất liệu văn hóa. Một làn điệu Quan họ, một câu Chèo hay câu Bài chòi hay Vọng cổ không chỉ là giai điệu, lời ca hay nhịp phách mà phía sau đó là cả một không gian văn hóa, một hệ giá trị thẩm mỹ và những trải nghiệm lịch sử được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Những nghệ sĩ thành công thường là những người hiểu được điều ấy. Họ không chỉ “mượn” chất liệu truyền thống mà tìm cách đối thoại với nó, biết điều gì cần giữ, điều gì có thể thay đổi và thay đổi đến mức nào để vẫn không làm mất đi tinh thần gốc. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại có thể tạo nên những giá trị mới, nhưng thành công cuối cùng vẫn phụ thuộc vào chiều sâu văn hóa và năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ.

Ranh giới của sáng tạo 

Nhìn vào đời sống âm nhạc sẽ thấy có một thực tế chất liệu văn hóa dân gian đôi khi bị khai thác và sử dụng như một dạng “đạo cụ” nghệ thuật. Việc đưa nhạc cụ dân tộc, câu hát dân gian hay các biểu tượng văn hóa vào sản phẩm âm nhạc có thể tạo hiệu ứng thị giác và cảm xúc ban đầu, nhưng nếu chỉ dừng ở bề mặt, tác phẩm khó tạo được giá trị lâu dài. Bởi mỗi loại hình nghệ thuật dân tộc đều gắn với môi trường diễn xướng, hệ giá trị thẩm mỹ và tri thức văn hóa riêng. Khi được nghiên cứu nghiêm túc, những chất liệu ấy mới thực sự trở thành nguồn năng lượng sáng tạo bền vững.

Tuy nhiên, mọi sự sáng tạo khi khai thác yếu tố truyền thống đều đặt ra vấn đề là khai thác như thế nào và khai thác đến đâu cho phù hợp? Trường hợp tranh luận quanh câu hát “lúa chín cao nhưng chẳng cúi đầu” trong ca khúc Người Việt mình thương nhau thời gian qua là một ví dụ đáng chú ý. Với nhiều thế hệ người Việt, hình ảnh bông lúa chín trĩu cành hướng xuống đất từ lâu đã trở thành biểu tượng cho sự khiêm nhường và những giá trị đẹp trong văn hóa ứng xử. Vì vậy, khi hình tượng ấy được diễn giải theo một hướng khác, công chúng phản ứng là điều dễ hiểu. Nhưng điều đó không đồng nghĩa nghệ sĩ không có quyền sáng tạo.

Trong sáng tạo nghệ thuật gần như không có sự giới hạn nào, nghệ sĩ có quyền đặt lại vấn đề, có quyền đưa ra những cách diễn giải khác biệt và thậm chí thách thức những khuôn mẫu đã trở nên quen thuộc. Tuy nhiên, càng chạm tới những biểu tượng văn hóa có sức ảnh hưởng lớn, nghệ sĩ càng cần sự cẩn trọng bởi ranh giới giữa sáng tạo và lệch chuẩn luôn rất mong manh.

Bản chất vấn đề không nằm ở việc được hay không được làm khác đi, mà nằm ở khả năng tạo ra những cách diễn giải mới nhưng vẫn có cơ sở văn hóa và khả năng đối thoại với cộng đồng. Nếu sự khác biệt chỉ nhằm gây sốc hoặc tạo hiệu ứng truyền thông, công chúng có thể phản ứng. Nhưng nếu đó là một cách nhìn mới có sức thuyết phục về nghệ thuật và văn hóa, nó hoàn toàn có thể được tiếp nhận.

Nói cách khác, sáng tạo luôn cần mở rộng giới hạn nhưng phải dựa trên nền tảng của hiểu biết, trách nhiệm và sự tôn trọng đối với quá khứ.

Chuẩn mực cho sáng tạo?

Mỗi khi xuất hiện tranh luận về việc khai thác chất liệu truyền thống, câu hỏi thường được đặt ra là có nên xây dựng những quy định hoặc tiêu chí cụ thể để kiểm soát việc sử dụng di sản trong nghệ thuật hay không. Thực tế, rất khó và cũng không nên đặt ra những “hàng rào” cứng nhắc cho sáng tạo. Nghệ thuật luôn cần không gian tự do để thử nghiệm; nếu mọi cách tiếp cận đều bị chi phối bởi những quy định sẵn có, sự sáng tạo sẽ mất đi động lực đổi mới.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là không tồn tại giới hạn. Người sáng tạo cần tự xác định giới hạn nghề nghiệp của mình. Theo chúng tôi, giới hạn ấy được hình thành từ ba yếu tố: hiểu biết về chất liệu truyền thống, sự tôn trọng đối với giá trị văn hóa và trách nhiệm với công chúng.

Bên cạnh đó, vai trò của giới chuyên môn, các nhà nghiên cứu, nghệ nhân cùng những phản hồi công tâm từ công chúng cũng rất quan trọng. Đây chính là cơ chế điều chỉnh tự nhiên giúp nhận diện đâu là sáng tạo có giá trị và đâu là những biểu hiện lệch chuẩn.

Nhìn rộng hơn, sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại đang mở ra những cơ hội lớn cho âm nhạc Việt Nam. Đó là cơ hội để làm mới những giá trị quen thuộc, để nghệ sĩ khẳng định bản sắc cá nhân và để âm nhạc Việt Nam tạo được dấu ấn riêng trong quá trình hội nhập toàn cầu.

Điều công chúng mong đợi ở người nghệ sĩ hôm nay là sự nghiêm túc trong tiếp cận chất liệu truyền thống và khả năng chuyển hóa chúng thành ngôn ngữ nghệ thuật của thời đại. Trong quá trình ấy, nghệ nhân và nhà nghiên cứu giữ vai trò cung cấp tri thức gốc, còn nghệ sĩ là người làm cho di sản tiếp tục sống trong môi trường mới.

Khi hai phía gặp nhau, truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục phát triển, trở thành nguồn cảm hứng cho những sáng tạo mới của âm nhạc Việt Nam. Và có lẽ, đó cũng là con đường bền vững nhất để âm nhạc Việt Nam vừa hội nhập với thế giới, vừa giữ được tiếng nói riêng của mình trong tương lai.

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long