Ngành tiêu tăng tốc xuất khẩu và bài toán giữ thị phần

Theo số liệu báo cáo của Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam (VPSA), trong 8 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 190.153 tấn hồ tiêu, tăng 14,2% so với cùng kỳ năm 2025. Châu Á là thị trường tiêu thụ lớn nhất với 88.441 tấn, chiếm 46,5% tổng lượng xuất khẩu. Tiếp đến là châu Mỹ với 49.830 tấn, chiếm 26,2%; châu Âu đạt 40.892 tấn, chiếm 21,5%; châu Phi đạt gần 11.000 tấn.

Xét theo từng thị trường, Hoa Kỳ tiếp tục là khách hàng lớn nhất của hồ tiêu Việt Nam với 44.349 tấn trong 8 tháng đầu năm 2026. Trung Quốc đứng thứ hai với 20.495 tấn, tăng mạnh so với mức 13.282 tấn cùng kỳ năm 2025. Các thị trường quan trọng khác gồm UAE, Ấn Độ, Thái Lan, Đức, Hà Lan, Philippines, Ai Cập và Hồng Kông.

Dù kim ngạch duy trì đà tăng, giá xuất khẩu bình quân đang chịu áp lực giảm. Cụ thể, giá tiêu đen 8 tháng đạt 6.372 USD/tấn (giảm 4,4% so với cùng kỳ); tiêu trắng đạt 8.386 USD/tấn (giảm 4%) (mức bình quân chung toàn ngành đạt 6.510 USD/tấn, giảm 4,3%).

Sự chênh lệch giá giữa các dòng tiêu khẳng định vai trò của chất lượng. Đầu tháng 9/2026, tiêu đen 500 g/l đạt 5.990 USD/tấn, tiêu đen 550 g/l đạt 6.050 USD/tấn, trong khi tiêu trắng chạm mức 8.400 USD/tấn.

Để phục vụ nhu cầu chế biến sâu và tái xuất, trong 8 tháng đầu năm 2026, Việt Nam đã nhập khẩu hơn 47.000 tấn hồ tiêu (trị giá 270,3 triệu USD), tăng 36,1% về lượng. Cơ cấu nguồn cung ghi nhận sự dịch chuyển mạnh mẽ khi Campuchia vươn lên thành nhà cung cấp lớn nhất với 26.980 tấn (tăng mạnh 216%, chiếm 57,4% tổng lượng nhập khẩu), vượt qua Brazil (7.753 tấn, giảm 28%) và Indonesia (4.684 tấn, giảm 26%).

Bà Hoàng Thị Liên – Chủ tịch Hiệp hội Hồ tiêu và Cây gia vị Việt Nam (VPSA) nhận định rằng, ngành hồ tiêu Việt Nam dù duy trì sản lượng bình quân 175.000–180.000 tấn/năm và xuất khẩu 230.000–250.000 tấn/năm, nhưng chuỗi giá trị vẫn tồn tại 4 điểm nghẽn lớn.

Thứ nhất, trên 80% quy mô canh tác thuộc về các nông hộ và hợp tác xã quy mô nhỏ, khiến việc kiểm soát dịch bệnh, đồng bộ quy trình và chuyển đổi sang tiêu chuẩn bền vững (SRP, RA, GAP, hữu cơ) diễn ra chậm.

Thứ hai, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, tình trạng lây nhiễm chéo khi trồng xen và ảnh hưởng từ biến đổi khí hậu đang đe dọa năng suất cũng như chất lượng hạt tiêu.

Thứ ba, mạng lưới thương lái, đại lý trung gian chiếm chủ đạo làm tăng chi phí logistics và gây khó khăn cho việc truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Thứ tư, các thị trường lớn như EU, Mỹ, Trung Quốc liên tục nâng chuẩn an toàn thực phẩm, kiểm soát nghiêm ngặt dư lượng hóa chất (MRL) và tiêu chuẩn xanh. Bên cạnh đó, các thủ tục C/O và việc thiếu một Thương hiệu quốc gia đủ mạnh làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm Việt.

Để hoàn thành mục tiêu xuất khẩu 2,2 tỷ USD toàn ngành gia vị năm 2026 (trong đó hồ tiêu đạt khoảng 1,7 tỷ USD), ngành hồ tiêu cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp chiến lược. Trong đó, chuyển trọng tâm từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang các dòng sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao như tiêu trắng, tiêu bột, tiêu ngâm muối, gia vị phối trộn, chiết xuất.

Ông Phan Minh Thông – Chủ tịch Tập đoàn Phúc Sinh khẳng định Việt Nam không còn nhiều dư địa mở rộng diện tích, do đó việc đầu tư hệ sinh thái nông nghiệp bền vững và nhà máy chế biến sâu là con đường bắt buộc để tăng giá trị thu được.

Theo đó, doanh nghiệp và hợp tác xã cần xây dựng hợp đồng liên kết minh bạch về giá và quy trình. Đẩy mạnh ứng dụng thiết bị bay không người lái (drone) trong quản lý chất lượng và phun thuốc, đồng thời tập huấn kỹ thuật canh tác bền vững cho nông dân.

Bên cạnh đó, cần định hình hình ảnh hồ tiêu Việt Nam trên 3 trụ cột: Chất lượng (đáp ứng MRL, mở rộng vùng trồng hữu cơ), câu chuyện sản phẩm (số hóa truy xuất nguồn gốc) và trải nghiệm khách hàng (kết hợp du lịch nông nghiệp).

Các doanh nghiệp cũng được khuyến nghị chuyển đổi từ độc canh sang hệ thống nông lâm kết hợp nhằm gia tăng khả năng thích ứng và duy trì độ phì nhiêu cho vùng nguyên liệu dài hạn.

Cùng với việc giữ vững thị phần trụ cột tại Hoa Kỳ, các doanh nghiệp cần chủ động mở rộng sang các thị trường tiềm năng tại Châu Á và Trung Đông để phân tán rủi ro thuế quan cũng như chi phí vận tải.

Tuấn Kiệt