Làng hay thôn?

Danh xưng và bản sắc

Mấy ngày qua, dư luận xôn xao trước thông tin cái tên làng tranh Đông Hồ nổi tiếng tại Bắc Ninh bị "mất tên" trên bản đồ hành chính. Sau một quyết định sáp nhập, địa danh gắn liền với "hồn dân tộc sáng bừng trên giấy điệp" bỗng chốc trở thành một cái tên lạ lẫm: "Tổ dân phố Đông Khê".

Từ câu chuyện của Đông Hồ, người ta bắt đầu lo lắng cho số phận của hàng loạt danh xưng di sản khác như làng Mía, làng Vòng, Bát Tràng, Đường Lâm, hay chính ngôi làng Khổng Tào 700 năm tuổi của tôi ở Thanh Hóa. Liệu khi cái tên "làng" biến mất trên con dấu chính thức, linh hồn của xứ sở có thực sự bay đi mất?

Theo tôi, chúng ta cần một cái nhìn bình tâm hơn. Có lẽ dư luận đang quá nhạy cảm với những "tờ giấy" mà quên đi sức sống mãnh liệt của thực tại. Làng hay thôn, thực ra không phải là một cuộc đối đầu sinh tử, nếu chúng ta hiểu đúng bản chất của quản lý và sự vận hành của văn hóa.

Trong quản lý nhà nước hiện đại, việc đồng nhất thuật ngữ là một nhu cầu kỹ thuật tất yếu để bộ máy vận hành trơn tru. Một hệ thống quản trị hiệu quả cần sự thống nhất về danh mục: thôn, tổ dân phố, khu phố. Đó là ngôn ngữ của giấy tờ, của các báo cáo số liệu và thủ tục hành chính.

Tuy nhiên, hành chính chỉ là cái vỏ, còn văn hóa mới là phần nhân. Hãy nhìn vào thực tế từ chính quê hương tôi, ngôi làng Khổng Tào, dù đã từ lâu trên văn bản quy hoạch hay sổ hộ khẩu được định danh khô khan là "thôn 9", nhưng suốt gần bảy thế kỷ qua, từ người già đến trẻ nhỏ vẫn gọi nhau bằng cái tên "dân làng Khổng". Cái cổng làng sừng sững vẫn khắc tên cũ, và trong tâm thức mỗi người dân, họ chưa bao giờ tự coi mình là cư dân của một con số vô hồn.

Cũng giống như câu chuyện về làng pháo Binh Đà hay rượu làng Mai, dù vận đổi sao dời, dù giấy tờ hành chính có ghi là thôn A hay xã B, thì trong tâm thức cộng đồng và trong dòng chảy văn hóa dân gian, những cái tên ấy vẫn sừng sững như một định danh không thể tẩy xóa.

Sức sống của một danh xưng văn hóa không nằm ở chỗ nó có được in trên văn bản nhà nước hay không, mà nằm ở việc nó có được phát âm ra trong lời ăn tiếng nói hàng ngày hay không. Con dấu hành chính có thể thay đổi sau một đêm theo nghị quyết, nhưng tiếng gọi "làng ta" phải mất nhiều thế hệ mới có thể phai mờ.

Bản sắc nằm ở... danh từ riêng

Có ý kiến lo ngại rằng việc gọi chung là "thôn" sẽ làm mất đi sự "đa dạng sinh học" của văn hóa, khiến những khái niệm đặc thù như bản, buôn, sóc, phum bị xóa sổ. Tôi cho rằng đây là một sự lo lắng có phần thái quá. Văn hóa vùng miền nằm ở cấu trúc cộng đồng, ở phong tục tập quán và đặc biệt là ở cái "danh từ riêng" đi kèm phía sau danh từ chung đó.

"Bản" của người Thái hay "buôn" của người Ê-đê vẫn sẽ giữ nguyên giá trị cốt lõi nếu cộng đồng đó vẫn duy trì được lối sống, tiếng nói và những nếp nhà sàn đặc trưng của mình. Việc hành chính hóa tên gọi không đồng nghĩa với việc xóa sổ khái niệm văn hóa. Chúng ta vẫn có "Làng cổ Đường Lâm", "Làng lúa làng hoa", "Làng Sen quê Bác" trong thi ca, nghệ thuật và du lịch.

Chẳng có nghị định nào có thể ép người dân phải hát "thôn tôi xanh bóng tre" thay cho "làng tôi", hay bắt người Hà Nội phải gọi "Cốm thôn Vòng", bắt người Bắc Ninh gọi "tranh thôn Đông Hồ".

Khi giá trị nội tại của một cái tên đã trở thành thương hiệu quốc gia, thành di sản tâm linh, thì mọi sự điều chỉnh hành chính chỉ là một lớp sương mù thoáng qua trên mặt hồ tĩnh lặng. Sự đa dạng văn hóa không mong manh đến mức sụp đổ chỉ vì một sự thay đổi thuật ngữ trong hồ sơ lưu trữ.

Làng vẫn sẽ là làng...

Sự tồn vong của một dân tộc không quyết định bởi việc gọi một đơn vị cư dân là thôn hay làng. Nó quyết định bởi việc chúng ta có giữ được đình làng, giếng nước, cây đa, và quan trọng nhất là sợi dây gắn kết giữa người với người hay không. Lịch sử Việt Nam đã chứng kiến bao cuộc đổi tên, từ phủ, trấn, quận, huyện đến các đợt sáp nhập xã quy mô lớn. Nhưng sau tất cả, những "làng quán", "làng nghề", hay "làng văn" vẫn tồn tại như một phần máu thịt của đời sống cộng đồng.

Thay vì rơi vào cuộc khủng hoảng danh tính trên giấy tờ, chúng ta nên tập trung vào việc làm thế nào để những giá trị của "làng" vẫn sống khỏe trong hình hài của "thôn". Đó là việc giữ gìn những bản sắc riêng biệt, là duy trì các nghi lễ truyền thống và bảo vệ những không gian sinh hoạt cộng đồng. Khi người dân ở Quế Sơn vẫn dõng dạc nói: "Làng Hương Quế chúng tôi" mặc cho tấm biển phía trên ghi là "thôn", đó chính là minh chứng hùng hồn nhất cho việc văn hóa luôn đứng trên hành chính một bậc.

Tuy nhiên, về phía quản lý, cũng cần một sự tinh tế và linh hoạt. Khi sáp nhập, nếu có thể, hãy ưu tiên giữ lại những danh xưng có giá trị lịch sử lâu đời để làm tên cho đơn vị mới, thay vì ghép tên một cách máy móc hoặc đánh số thứ tự vô cảm. Một nhà quản trị có tầm nhìn văn hóa sẽ hiểu rằng, giữ lại một cái tên cổ chính là giữ lại một "nguồn gen" quý báu cho phát triển kinh tế và du lịch bền vững.

Đừng biến một thủ tục hành chính thành một cuộc khủng hoảng văn hóa. Cái gì thuộc về tâm linh và truyền thống, nó sẽ tự biết cách sống sót qua những dòng mực trên văn bản. Làng vẫn sẽ là làng, chừng nào chúng ta còn nhớ mình sinh ra từ đâu, còn tự hào khi nhắc về cái tên cha sinh mẹ đẻ của vùng đất quê hương mình.

Nhà báo Lê Thọ Bình