Khi nghệ nhân chưa thể sống bằng nghề: Nỗi trăn trở phía sau khát vọng xây dựng thương hiệu quốc gia

Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, các nghệ nhân Việt Nam - từ lĩnh vực văn hóa phi vật thể đến thủ công truyền thống luôn giữ vai trò đặc biệt trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc và đóng góp thiết thực vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, vai trò của lực lượng nghệ nhân và những người làm nghề thủ công truyền thống lại càng được khẳng định và lan tỏa mạnh mẽ. Thế nhưng, giữa bối cảnh hội nhập sâu rộng, một câu hỏi vẫn day dứt những người tâm huyết với văn hóa Việt: Vì sao đất nước có nhiều nghệ nhân giỏi nhưng vẫn chưa có nhiều thương hiệu thủ công mỹ nghệ mang tầm vóc toàn cầu?

Đó cũng là vấn đề được TS. Lê Ngọc Dũng - Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ Kim hoàn Đá quý Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và phát triển Đạo Mẫu Việt Nam trăn trở khi bàn về vai trò của nghệ nhân trong hành trình xây dựng thương hiệu quốc gia.

Những nghệ nhân lặng lẽ phía sau ánh hào quang

Không ai phủ nhận tài năng và sự khéo léo của nghệ nhân Việt Nam. Nhiều sản phẩm thủ công đạt trình độ tinh xảo khiến bạn bè quốc tế ngưỡng mộ. Thế nhưng, giá trị mà thị trường ghi nhận lại chưa tương xứng với công sức và trí tuệ của người làm nghề.

Theo TS. Lê Ngọc Dũng, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự đứt gãy giữa nghệ nhân và thị trường.

Nhiều nghệ nhân rất giỏi chế tác nhưng lại thiếu kiến thức về xây dựng thương hiệu, marketing, thương mại điện tử hay phát triển thị trường quốc tế. Họ bán sản phẩm nhưng chưa bán được câu chuyện văn hóa phía sau sản phẩm.

Trong khi đó, ở nhiều quốc gia phát triển, giá trị lớn nhất của một món đồ thủ công không nằm ở nguyên liệu hay công sức lao động mà nằm ở câu chuyện, bản sắc và trải nghiệm văn hóa mà nó mang lại.

Một chiếc bình gốm Nhật Bản hay một sản phẩm thủ công của Ý có thể được bán với giá hàng nghìn USD bởi người mua không chỉ sở hữu một món đồ, mà còn sở hữu cả một di sản văn hóa được kể bằng ngôn ngữ hiện đại.

Ngược lại, không ít sản phẩm thủ công Việt Nam vẫn đang loay hoay ở phân khúc giá thấp, chủ yếu cạnh tranh bằng lao động và nguyên liệu.

Đằng sau những sản phẩm tinh xảo được trưng bày tại các hội chợ, triển lãm là cuộc sống còn nhiều nhọc nhằn của những người giữ nghề.

Nhiều nghệ nhân đã bước qua tuổi "xưa nay hiếm", dành cả cuộc đời gìn giữ bí quyết nghề tổ nhưng thu nhập vẫn bấp bênh. Không ít người phải tự xoay xở về vốn, mặt bằng sản xuất và đầu ra cho sản phẩm.

Thực tế đáng lo ngại hơn là nhiều làng nghề đang đối diện nguy cơ thiếu hụt thế hệ kế cận. Người trẻ rời quê tìm việc ở các khu công nghiệp, trong khi nghề truyền thống đòi hỏi nhiều năm học việc nhưng thu nhập lại chưa hấp dẫn.

Nếu không có những chính sách đủ mạnh, nhiều nghề truyền thống có thể chỉ còn tồn tại trong ký ức.

Theo TS. Lê Ngọc Dũng, việc tôn vinh nghệ nhân là cần thiết nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là tạo cơ chế để họ có thể sống được bằng nghề, tiếp tục sáng tạo và truyền nghề cho thế hệ sau.

Khát vọng đưa sản phẩm Việt ra thế giới

Một thực tế khác là phần lớn các nghệ nhân tại các làng nghề hiện vẫn hoạt động theo mô hình hộ gia đình nhỏ lẻ. Sự liên kết giữa nghệ nhân với doanh nghiệp, nhà thiết kế, đơn vị phân phối và các tổ chức xúc tiến thương mại còn hạn chế.

Hệ quả là nhiều sản phẩm dù đẹp nhưng khó đáp ứng các tiêu chuẩn đồng bộ của những thị trường cao cấp.

Trong bối cảnh đó, Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam đề xuất xây dựng một hệ sinh thái mới cho nghệ nhân, nơi họ không chỉ là người làm nghề mà còn trở thành những chủ thể sáng tạo và những "đại sứ văn hóa".

Theo TS. Lê Ngọc Dũng, đã đến lúc phải xây dựng thương hiệu cho chính nghệ nhân, bên cạnh thương hiệu sản phẩm.

Bởi phía sau mỗi sản phẩm độc bản là một con người với câu chuyện riêng, với những tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ. Khi nghệ nhân được định vị như một thương hiệu văn hóa, giá trị sản phẩm cũng sẽ được nâng lên đáng kể.

Trong kỷ nguyên số, việc ứng dụng thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng trực tuyến được xem là con đường ngắn nhất để sản phẩm làng nghề tiếp cận thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả là cần một chiến lược dài hạn để biến các giá trị văn hóa thành sức mạnh cạnh tranh quốc gia.

TS. Lê Ngọc Dũng đề xuất xây dựng Chiến lược quốc gia về phát triển nghệ nhân và thương hiệu văn hóa Việt Nam; coi nghệ nhân là nguồn nhân lực đặc biệt của ngành công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.

Bên cạnh đó là các chính sách hỗ trợ vốn ưu đãi, mặt bằng sản xuất, đào tạo thế hệ kế cận, chuyển đổi số, bảo hộ sở hữu trí tuệ và thành lập quỹ hỗ trợ sáng tạo nghề truyền thống.

Đặc biệt, cần lựa chọn những sản phẩm thủ công mỹ nghệ tiêu biểu để đầu tư bài bản, xây dựng thành thương hiệu quốc gia, tương tự cách nhiều quốc gia đã làm với gốm sứ, thủy tinh nghệ thuật hay các sản phẩm thủ công cao cấp.

Trong dòng chảy phát triển của đất nước, nghệ nhân không đơn thuần là người làm ra sản phẩm.

Họ là những "bảo tàng sống" lưu giữ ký ức văn hóa dân tộc. Mỗi đường nét chạm khắc, mỗi hoa văn thổ cẩm, mỗi lớp men gốm đều chứa đựng lịch sử, bản sắc và tâm hồn Việt Nam.

Muốn xây dựng thương hiệu quốc gia bền vững, không thể chỉ dựa vào công nghệ hay vốn đầu tư mà còn phải dựa vào sức mạnh văn hóa.

Và ở đó, nghệ nhân chính là những người đang giữ chìa khóa.

Khi những người giữ nghề được trao cơ hội sáng tạo, được hỗ trợ phát triển và được tôn vinh xứng đáng, những sản phẩm mang đậm bản sắc Việt hoàn toàn có thể bước ra thế giới không chỉ như một món hàng, mà như những sứ giả văn hóa, góp phần nâng tầm vị thế Việt Nam trên bản đồ thương hiệu toàn cầu.

Thanh Huyền