Hàng thủ công mỹ nghệ Việt trước “bài kiểm tra xanh”: Không chuyển đổi, khó đi xa

Dư địa lớn nhưng tiêu chuẩn cũng ngày càng cao

Từ những sản phẩm mây tre đan, gốm sứ, sơn mài, thêu ren đến đồ gỗ mỹ nghệ, hàng thủ công Việt Nam đang từng bước khẳng định vị trí trên thị trường quốc tế.

Theo Bộ Công Thương, kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ của Việt Nam đã tăng từ 2,23 tỷ USD năm 2019 lên gần 4 tỷ USD năm 2024 và được dự báo đạt khoảng 4,5–4,7 tỷ USD trong năm 2025. Các sản phẩm chủ lực đã có mặt tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó tỷ trọng xuất khẩu sang các thị trường có yêu cầu cao về tiêu chuẩn và xuất xứ như EU, Nhật Bản, Hoa Kỳ ngày càng tăng.

Con số này cho thấy dư địa của ngành còn rất lớn. Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng của thị trường là sự thay đổi căn bản trong cách các nhà nhập khẩu đánh giá sản phẩm.

Nếu trước đây lợi thế về tay nghề, giá thành, mẫu mã và bản sắc văn hóa có thể tạo ưu thế, thì nay những yếu tố đó chưa đủ. Một sản phẩm muốn bước vào các thị trường phát triển ngày càng phải chứng minh được nhiều hơn: nguyên liệu từ đâu, được sản xuất như thế nào, có gây tác động đến môi trường hay không, quy trình xử lý chất thải ra sao, bao bì có thân thiện với môi trường và chuỗi cung ứng có minh bạch hay không.

Đây chính là điểm khiến chuyển đổi xanh trở thành bài toán không thể né tránh đối với các làng nghề và doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ.

Từ “xanh hóa” sản xuất đến truy xuất nguồn gốc

Theo Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trước cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, việc chuyển đổi mô hình sản xuất tại các làng nghề theo hướng xanh, tuần hoàn và tiết kiệm tài nguyên không chỉ là lựa chọn phù hợp mà ngày càng trở thành yêu cầu để thích ứng với xu thế phát triển toàn cầu.

Mô hình sản xuất xanh được kỳ vọng vừa góp phần bảo vệ môi trường, vừa nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và sức cạnh tranh của làng nghề trên thị trường trong nước và quốc tế.

Ở góc độ chính sách, Việt Nam cũng đã xác lập định hướng tăng trưởng xanh ở cấp quốc gia. Quyết định 1658/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050; tiếp đó, Chỉ thị 44/CT-TTg ngày 9/12/2024 tiếp tục yêu cầu đẩy mạnh thực hiện chiến lược này.

Với ngành thủ công mỹ nghệ, “xanh” vì thế không chỉ nằm ở việc thay một loại nguyên liệu bằng nguyên liệu thân thiện hơn.

Đó là cả một quá trình từ vùng nguyên liệu, thiết kế sản phẩm, công nghệ sản xuất, sử dụng năng lượng, tiết kiệm nước, xử lý chất thải, đóng gói, vận chuyển cho tới truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu.

Đặc biệt, với những sản phẩm có sử dụng gỗ, yêu cầu về nguồn gốc nguyên liệu ngày càng trở nên quan trọng.

Bộ Công Thương cho biết sản phẩm gỗ là một trong những nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam chịu tác động của Quy định chống phá rừng của EU (EUDR). Quy định này đặt ra yêu cầu về thẩm định, truy xuất nguồn gốc và chứng minh sản phẩm không gắn với hoạt động phá rừng hoặc suy thoái rừng.

Điều đó cho thấy xu hướng chung của thị trường quốc tế: hàng hóa không chỉ cần “đẹp” và “rẻ”, mà phải có khả năng chứng minh tính hợp pháp và bền vững của cả chuỗi sản xuất.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất nằm ở cấu trúc sản xuất của ngành.

Nhiều làng nghề vẫn vận hành theo mô hình hộ gia đình, quy mô nhỏ, phân tán, hạn chế về vốn, mặt bằng, công nghệ và năng lực quản trị. Khi các tiêu chuẩn quốc tế được nâng lên, những hạn chế này dễ trở thành điểm yếu trong quá trình tiếp cận thị trường.

Một trong những vấn đề đáng chú ý là hạ tầng môi trường.

Bộ Công Thương từng chỉ ra yêu cầu phát triển làng nghề phải gắn với bảo vệ môi trường. Theo quy định hiện hành, các cơ sở sản xuất tại làng nghề phải tuân thủ những yêu cầu về bảo vệ môi trường; chính quyền cấp xã cũng có trách nhiệm xây dựng và triển khai phương án bảo vệ môi trường đối với làng nghề.

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy bài toán xử lý nước thải, khí thải, chất thải rắn và sử dụng năng lượng vẫn cần được đầu tư mạnh hơn. Đây là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý bởi nếu mỗi hộ sản xuất phải tự đầu tư một hệ thống xử lý riêng, chi phí có thể trở thành gánh nặng. Ngược lại, nếu hình thành được các cụm sản xuất tập trung với hệ thống xử lý môi trường đồng bộ, chi phí chuyển đổi có thể được phân bổ hiệu quả hơn.

Như vậy, “xanh hóa” làng nghề không thể chỉ đặt lên vai từng nghệ nhân hay từng hộ sản xuất. Nếu nhìn chuyển đổi xanh đơn thuần dưới góc độ chi phí, doanh nghiệp nhỏ rất dễ lựa chọn trì hoãn. Nhưng ở góc độ thị trường, câu chuyện lại khác. Khi người tiêu dùng quốc tế ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, vật liệu bền vững, trách nhiệm xã hội và tác động môi trường, một sản phẩm thủ công đáp ứng được các tiêu chuẩn này có khả năng tạo ra giá trị khác biệt.

Đây cũng là hướng đi để hàng thủ công Việt Nam thoát khỏi vị thế chỉ gia công theo đơn đặt hàng và tiến tới xây dựng sản phẩm có thương hiệu riêng.

Đáng chú ý, chuyển đổi số cũng có thể hỗ trợ quá trình chuyển đổi xanh.

Truy xuất nguồn gốc bằng nền tảng số, giới thiệu câu chuyện sản phẩm trên thương mại điện tử, số hóa thông tin vùng nguyên liệu hay minh bạch hóa quy trình sản xuất có thể giúp người mua hiểu rõ hơn về giá trị của sản phẩm.

“Tấm vé thông hành” cho một ngành hàng giàu bản sắc

Việt Nam đang có lợi thế đặc biệt mà không phải quốc gia nào cũng sở hữu: hệ thống làng nghề lâu đời, đội ngũ nghệ nhân giàu kinh nghiệm và kho tàng văn hóa phong phú.

Câu hỏi hiện nay không còn là làm thế nào để giữ những giá trị đó tồn tại, mà là làm thế nào để biến chúng thành giá trị kinh tế cao hơn trong một thị trường ngày càng coi trọng tính bền vững.

Từ góc độ đó, chuyển đổi xanh có thể được nhìn nhận không chỉ như một yêu cầu về môi trường mà còn là chiến lược nâng cấp ngành hàng.

Khi nguyên liệu được kiểm soát tốt hơn, quy trình sản xuất sạch hơn, chất thải được xử lý, nguồn gốc được truy xuất và sản phẩm được kể câu chuyện bằng thương hiệu hiện đại, hàng thủ công mỹ nghệ Việt có thêm cơ hội bước vào những phân khúc có giá trị cao.

Đây cũng phù hợp với định hướng của Việt Nam về tăng trưởng xanh và phát triển kinh tế theo hướng bền vững.

Gần 4 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu là một dấu mốc đáng chú ý, nhưng chưa phải đích đến.

Thách thức lớn hơn là làm sao để mỗi sản phẩm thủ công Việt Nam khi bước ra thị trường quốc tế không chỉ mang theo dấu ấn văn hóa, bàn tay của người nghệ nhân, mà còn mang theo một thông điệp rõ ràng về chất lượng, trách nhiệm và phát triển bền vững.

Trong cuộc cạnh tranh mới, “xanh” không còn chỉ là màu sắc của một sản phẩm. Đó đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh và là tấm vé để hàng thủ công mỹ nghệ Việt đi xa hơn trên thị trường toàn cầu.

PV