Chuyển đổi số làng nghề Việt: Khi tinh hoa di sản được "chắp cánh" công nghệ

Luồng sinh khí mới từ nền kinh tế số và thương mại điện tử

Từ lâu, các làng nghề truyền thống đóng vai trò trụ cột trong phát triển kinh tế nông thôn, giải quyết việc làm và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Tính đến cuối năm 2025, Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP) đã ghi nhận gần 17.400 sản phẩm đạt chuẩn từ 3 sao trở lên. Trong bối cảnh kinh tế số đóng góp khoảng 14,02% GDP vào năm 2025, công nghệ đang đi sâu vào từng ngóc ngách của đời sống tiểu thủ công nghiệp.

Thương mại điện tử (TMĐT) đang tăng trưởng ấn tượng khoảng 25%/năm, với quy mô bán lẻ ước đạt 31 tỷ USD vào năm 2025 và khoảng 60% dân số tham gia mua sắm trực tuyến. Đây chính là "đòn bẩy" vàng giúp sản phẩm làng nghề tiếp cận các tệp khách hàng hoàn toàn mới.

Thực tế tại các làng nghề cho thấy sự chuyển dịch rõ nét. Tại làng gốm Bát Tràng (Hà Nội), với quy mô khoảng 200 doanh nghiệp và 1.000 hộ kinh doanh, đạt tổng doanh thu từ 3.500 đến 4.000 tỷ đồng/năm. Hiện có khoảng 60% cơ sở sử dụng mạng xã hội để bán hàng, và 20% đã hiện diện trên các sàn thương mại điện tử như Shopee, Tiki hay Amazon, thậm chí tổ chức livestream xuyên biên giới.

Làng lụa Vạn Phúc (Hà Nội) cung cấp khoảng 1,2 triệu mét lụa mỗi năm với doanh thu trên 200 tỷ đồng. Đơn vị đã đón hơn 454.000 lượt khách du lịch từ năm 2021 đến nay, trong đó có hơn 181.000 khách quốc tế.

Dù tiềm năng rất lớn, phần lớn các cơ sở sản xuất tại làng nghề vẫn loay hoay trong "chiếc áo quá hẹp": quy mô nhỏ lẻ, quản trị dựa vào cảm tính và thiếu công cụ đo lường nhu cầu thị trường.

Tại làng lụa Vạn Phúc, du khách chủ yếu dừng lại ở mức "xem - mua - rời đi" với thời gian lưu trú ngắn (dưới 2 giờ), mức chi tiêu và tỷ lệ quay lại chưa cao. Một sản phẩm lụa tơ tằm thủ công kết tinh tri thức nghệ nhân hiện chỉ bán ở mức giá phổ biến khoảng 2 triệu đồng — quá thấp so với giá trị thực. Nếu được ứng dụng công nghệ và chuẩn hóa theo tiêu chuẩn quốc tế, giá trị đó hoàn toàn có thể nâng lên 20 triệu, thậm chí 50 triệu đồng cho những tác phẩm độc bản.

Bà Hoàng Thị Phương đại diện Hội Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc, Hà Đông (Hà Nội) thừa nhận, sự cạnh tranh từ các sản phẩm công nghiệp giá rẻ từ một số trong khu vực là vô cùng gay gắt. Nếu không xây dựng được thương hiệu mạnh và có sự bảo hộ thương hiệu trên môi trường số, sản phẩm làng nghề rất dễ bị lép vế ngay trên sân nhà.

Bên cạnh đó, kỹ năng số vẫn là một rào cản lớn đối với các hộ sản xuất nhỏ lẻ. Việc xây dựng hình ảnh sản phẩm chuyên nghiệp, tối ưu hóa dữ liệu, quản lý đơn hàng trực tuyến hay kỹ thuật livestream đòi hỏi nhân lực có trình độ chuyên môn cao, điều mà các làng nghề vốn đang thiếu hụt.

Ông Đặng Đình Túc, Ban Đại diện Làng nghề gốm Giang Cao - Bát Tràng cũng nêu thực tế rằng sự liên kết nội bộ tại các làng nghề còn lỏng lẻo, hạ tầng mạng chưa đồng bộ, khiến việc hình thành các chuỗi giá trị trực tuyến trở nên khó khăn. Vấn đề logistics cũng là một "nút thắt" đau đầu. Hàng thủ công mỹ nghệ thường cồng kềnh, dễ vỡ, dẫn đến chi phí vận chuyển tăng cao, làm giảm sức cạnh tranh về giá khi xuất khẩu qua các sàn TMĐT quốc tế.

Ông Phạm Như Thanh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu ứng dụng môi trường sản phẩm Làng nghề Việt Nam, khẳng định: "Nếu không có một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ, các làng nghề sẽ mãi loay hoay ở mức độ trải nghiệm chứ chưa thể bứt phá thực sự". Hoạt động bán hàng trực tuyến của nhiều cơ sở làng nghề hiện nay vẫn mang tính tự phát, thiếu kỹ năng bài bản. Nạn xâm phạm bản quyền hoa văn và hàng nhái kém chất lượng trên môi trường số đang diễn biến phức tạp, làm giảm uy tín của sản phẩm chính gốc.

Giải pháp đột phá: Từ "Hộ chiếu số" đến ứng dụng AI và Blockchain

Để giải quyết triệt để bài toán niềm tin và mở rộng không gian phát triển, việc ứng dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến được xem là "chìa khóa vàng". Trong đó, công nghệ định danh và truy xuất nguồn gốc (như các giải pháp của iCheck hay nền tảng NDATrace trên hạ tầng Blockchain NDAChain) cho phép người tiêu dùng quét mã QR để xem trọn vẹn "hồ sơ số" của sản phẩm: từ vùng nguyên liệu, quy trình chế biến đến chứng nhận an toàn. Việc cấp "hộ chiếu số" cho gốm Bát Tràng và lụa Vạn Phúc giúp chống hàng giả và tạo đà xuất khẩu chính ngạch.

Tuy nhiên, công nghệ không thay thế đôi bàn tay tài hoa của người thợ mà đóng vai trò "vỏ bọc" bảo vệ và tôn vinh giá trị cốt lõi. Theo đó, Hà Nội đang định hướng xây dựng "bản đồ công nghệ", đưa in 3D và trí tuệ nhân tạo (AI) vào thiết kế mẫu mã gốm, số hóa kho hoa văn cổ lụa Vạn Phúc. Trong khâu quản trị, các phần mềm tài chính - kế toán (như MISA) giúp các hợp tác xã chuyển sang quản trị dựa trên dữ liệu, loại bỏ cách ghi chép thủ công rủi ro.

Bên cạnh đó, học hỏi thành công từ các tour đêm tại Văn Miếu hay Di tích Nhà tù Hỏa Lò, các làng nghề đang định hướng phát triển du lịch đêm kết hợp homestay và không gian sáng tạo số nhằm kéo dài thời gian lưu trú và thúc đẩy mức chi tiêu của du khách.

Sự bứt phá của làng nghề trong kỷ nguyên số không thể là cuộc chiến đơn độc của riêng người thợ hay chủ xưởng. Cốt lõi của sự chuyển dịch nằm ở việc chuyển từ "tư duy sản xuất nông nghiệp" sang "tư duy kinh tế nông nghiệp". Người tiêu dùng hiện đại không chỉ mua một sản phẩm vật chất mà còn mua câu chuyện văn hóa, lịch sử và quy trình tạo ra sản phẩm đó. Chuyển đổi số cần gắn liền với kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và lộ trình cắt giảm phát thải (Net Zero 2050).

Mô hình hợp lực "Bốn nhà" (Chính quyền - Nhà khoa học - Doanh nghiệp - Nghệ nhân/Nông dân) sẽ tạo ra môi trường đồng bộ: chính quyền hỗ trợ chính sách; doanh nghiệp công nghệ cung cấp giải pháp dễ sử dụng; Bộ Công Thương hỗ trợ quy hoạch mã vùng, chuẩn hóa logistics và tập huấn "cầm tay chỉ việc" về livestream, kế toán số và bán hàng đa kênh.

Sự giao thoa giữa tri thức dân gian nghìn năm và hạ tầng công nghệ hiện đại đang vẽ lại bản đồ tiểu thủ công nghiệp Việt Nam. Khi mỗi sản phẩm mang một "định danh số" minh bạch và được truyền tải bằng ngôn ngữ của thời đại số, các làng nghề truyền thống sẽ không chỉ bảo tồn được di sản mà còn tự tin vươn mình trở thành những trung tâm kinh tế - du lịch sáng tạo hàng đầu.

Minh Anh