Carbon trở thành “chi phí mới” của doanh nghiệp trong cuộc đua xanh toàn cầu

Sự chuyển dịch đó diễn ra trong bối cảnh Việt Nam đang đồng thời đẩy nhanh quá trình xây dựng thị trường carbon trong nước và mở rộng kết nối với thị trường carbon quốc tế thông qua những khung khổ pháp lý mới.

Khi phát thải trở thành một khoản chi phí thực sự

Tháng 4/2026, Ủy ban châu Âu (EC) công bố giá chứng chỉ của Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) quý I/2026 ở mức 75,36 euro cho mỗi tấn CO₂ tương đương phát thải. Đây là khoản chi phí mà các nhà nhập khẩu vào Liên minh châu Âu phải chi trả đối với lượng phát thải vượt ngưỡng quy định.

Việc CBAM chính thức bước vào giai đoạn thực thi đang tạo ra tác động sâu rộng đối với chuỗi cung ứng toàn cầu. Các nhà nhập khẩu châu Âu ngày càng yêu cầu nhà cung ứng cung cấp dữ liệu phát thải minh bạch, được kiểm chứng độc lập. Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam không còn nhiều lựa chọn ngoài việc tham gia vào quá trình giảm phát thải và quản trị carbon.

Không chỉ Liên minh châu Âu, nhiều nền kinh tế lớn như Hoa Kỳ, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng đang xây dựng hoặc mở rộng các hàng rào kỹ thuật dựa trên “dấu chân carbon” của sản phẩm. Carbon từ chỗ là một khái niệm môi trường đang trở thành một yếu tố kinh tế có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đối với các ngành phát thải lớn như thép, xi măng, nhôm, phân bón hay hóa chất, áp lực càng trở nên rõ rệt hơn. Nếu không cung cấp được số liệu phát thải đáng tin cậy, doanh nghiệp có thể bị áp dụng mức phát thải mặc định cao hơn thực tế, kéo theo chi phí carbon gia tăng đáng kể khi xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh không còn đơn thuần là hoạt động thể hiện trách nhiệm xã hội hay xây dựng hình ảnh thương hiệu. Đây đang trở thành điều kiện cần để hàng hóa Việt Nam tiếp tục duy trì sự hiện diện tại các thị trường xuất khẩu lớn.

Doanh nghiệp Việt bước vào cuộc chơi carbon

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã nhận thấy xu hướng này từ khá sớm và chủ động chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi. Tại Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu năm 2026, đại diện Vinamilk cho biết doanh nghiệp đã triển khai chiến lược chuyển đổi xanh từ năm 2012. Quá trình này bao gồm thay đổi nhận thức trong toàn hệ thống, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, thay thế nhiên liệu hóa thạch bằng nhiên liệu sinh khối, đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng và đẩy mạnh tự động hóa sản xuất nhằm giảm phát thải khí nhà kính.

Trong lĩnh vực thép, một trong những ngành có lượng phát thải lớn nhất hiện nay, Tổng công ty Thép Việt Nam (VNSTEEL) cũng đã triển khai kiểm kê khí nhà kính, tối ưu hóa hiệu suất năng lượng, tăng cường tái chế nguyên liệu và chuẩn bị tham gia thị trường carbon.

Theo các doanh nghiệp, việc phân bổ hạn ngạch phát thải hay hình thành thị trường carbon không nên được nhìn nhận như một gánh nặng mới. Ngược lại, đây là động lực để đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh đang ngày càng khắt khe của thị trường toàn cầu.

Thực tế cho thấy khoảng cách giữa các doanh nghiệp đang ngày càng rõ nét. Những doanh nghiệp tham gia sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế đã bắt đầu xây dựng hệ thống quản trị carbon, thực hiện kiểm kê phát thải và đầu tư công nghệ sạch. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp khác vẫn xem giảm phát thải là nghĩa vụ tuân thủ thay vì một chiến lược kinh doanh dài hạn.

Tuy nhiên, trong nền kinh tế carbon thấp đang hình thành, lượng phát thải sẽ ngày càng gắn chặt với hiệu quả tài chính. Mỗi sản phẩm xuất khẩu không chỉ mang theo chi phí nguyên liệu, năng lượng hay vận chuyển, mà còn mang theo cả “hóa đơn carbon” của chính nó.

Việt Nam tăng tốc xây dựng thị trường carbon

Song song với áp lực từ bên ngoài, Việt Nam cũng đang hoàn thiện các công cụ quản lý carbon trong nước. Ngày 1/4/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 112/2026/NĐ-CP về trao đổi và chuyển giao quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Đây là văn bản pháp lý chuyên biệt đầu tiên triển khai Điều 6 của Thỏa thuận Paris, tạo nền tảng pháp lý cho việc giao dịch tín chỉ carbon giữa Việt Nam và các đối tác quốc tế.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon cơ bản đã hoàn thiện. Các cơ sở dữ liệu, quy trình giám sát giao dịch và hạ tầng kỹ thuật đang được hoàn tất để chuẩn bị cho việc vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon trong nước.

Sự ra đời của Nghị định 112 không chỉ phục vụ mục tiêu xây dựng thị trường carbon nội địa mà còn đánh dấu bước chuyển quan trọng từ giai đoạn thiết lập sang kết nối với thị trường carbon quốc tế.

Theo ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu, nhu cầu trao đổi tín chỉ carbon quốc tế hiện đang gia tăng mạnh mẽ dưới tác động của các cơ chế như CBAM của Liên minh châu Âu, cơ chế CORSIA trong ngành hàng không quốc tế và các tiêu chuẩn phát thải mới trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đây vừa là thách thức khi doanh nghiệp phải đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt về tính minh bạch và toàn vẹn môi trường, vừa là cơ hội để thu hút nguồn vốn xanh, công nghệ hiện đại và các dòng đầu tư phục vụ phát triển carbon thấp.

Mở rộng cơ hội từ thị trường tín chỉ carbon

Theo thống kê, hiện Việt Nam có 2.166 cơ sở thuộc diện bắt buộc kiểm kê khí nhà kính, chiếm khoảng 70% tổng lượng phát thải trực tiếp. Đồng thời, Chính phủ đã phân bổ hạn ngạch phát thải cho 110 cơ sở phát thải lớn nhất, chiếm khoảng 40% tổng lượng phát thải quốc gia.

Việc hình thành thị trường carbon được kỳ vọng sẽ tạo thêm một công cụ kinh tế hiệu quả để thúc đẩy giảm phát thải với chi phí thấp hơn. Quan trọng hơn, nguồn tài chính phục vụ các hoạt động giảm phát thải có thể được giữ lại trong nền kinh tế thay vì chảy ra nước ngoài thông qua việc mua tín chỉ quốc tế hoặc nộp các khoản thuế carbon khi xuất khẩu.

Các chuyên gia đánh giá dư địa giảm phát thải của Việt Nam vẫn còn rất lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghiệp, năng lượng, nông nghiệp, lâm nghiệp và quản lý chất thải.

Đáng chú ý, Nghị định 112/2026/NĐ-CP được kỳ vọng sẽ mở rộng đáng kể phạm vi phát triển các dự án tín chỉ carbon. Nếu trước đây các dự án chủ yếu tập trung vào thủy điện, điện gió hay tiết kiệm năng lượng thông qua các cơ chế quốc tế như CDM, VERRA hay Gold Standard, thì trong giai đoạn tới, tiềm năng sẽ được mở rộng sang các lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, quản lý chất thải và các công nghệ giảm phát thải tiên tiến.

Nhiều doanh nghiệp và địa phương đã bắt đầu quan tâm tới việc phát triển các dự án tạo tín chỉ carbon, đồng thời tìm kiếm cơ hội kết nối với thị trường quốc tế. Điều này cho thấy thị trường carbon không còn là một khái niệm xa lạ mà đang dần trở thành một phần trong chiến lược phát triển của doanh nghiệp.

Cuộc chơi mới của năng lực cạnh tranh

Theo các chuyên gia, thị trường carbon đang dần trở thành một không gian hợp tác và cạnh tranh mới của nền kinh tế toàn cầu. Khi phát thải được quy đổi thành giá trị tài chính, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực đầu tư vào công nghệ sạch, chuyển đổi năng lượng và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp chủ động chuyển đổi sớm sẽ có cơ hội tiếp cận các thị trường chất lượng cao, thu hút dòng vốn xanh và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Ngược lại, những doanh nghiệp chậm thích ứng có thể phải đối mặt với chi phí tuân thủ ngày càng lớn và nguy cơ bị thu hẹp cơ hội xuất khẩu.

Carbon vì thế không còn đơn thuần là vấn đề môi trường. Nó đang trở thành một yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong kỷ nguyên kinh tế xanh. Và khi thị trường carbon trong nước chuẩn bị vận hành, còn nhu cầu trao đổi tín chỉ carbon quốc tế ngày càng gia tăng, cuộc chơi carbon thực chất đã bắt đầu. Trong cuộc chơi đó, doanh nghiệp nào thích ứng nhanh hơn sẽ có nhiều cơ hội hơn để vươn lên trong nền kinh tế phát thải thấp đang hình thành trên toàn cầu.

Đỗ Khuyến