Xuất nhập khẩu và bài toán tăng trưởng bền vững

Điểm sáng kinh tế

Trong bối cảnh kinh tế và thương mại thế giới còn nhiều biến động, quy mô thương mại của Việt Nam tiếp tục được mở rộng. Số liệu của Tổng cục Thống kê cho thấy sau 7 tháng, kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam đã đạt con số 659,58 tỷ USD, tăng 28,1% so với cùng kỳ năm trước.

Đặc biệt xuất khẩu tiếp tục là điểm sáng của nền kinh tế, khi đạt 319,53 tỷ USD, tăng trưởng 21,7% so với cùng kỳ năm trước.

Số liệu cập nhật nhất vừa được Cục Hải quan công bố càng cho thấy rõ hơn bức tranh thương mại của Việt Nam. Nửa đầu tháng 8, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 52,32 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu đạt 25,41 tỷ USD. 4 nhóm hàng đạt kim ngạch 1 tỷ USD trở lên (chiếm tới 62.7% kim ngạch xuất khẩu) là máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện (kim ngạch 7,32 tỷ USD); Điện thoại các loại và linh kiện (3,66 tỷ USD); máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng (3,11 tỷ USD); hàng dệt, may (1,85 tỷ USD).

Mức tăng trưởng khá cao của xuất khẩu cho thấy hoạt động sản xuất hàng hóa phục vụ thị trường quốc tế tiếp tục được mở rộng. Nhiều nhóm hàng xuất khẩu chủ lực thuộc lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo vẫn duy trì tăng trưởng tích cực. Các mặt hàng như điện tử, máy tính và linh kiện; điện thoại và linh kiện; máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng xuất khẩu.

Điểm đáng lưu ý là hàng hóa Việt Nam tiếp tục được “ưa chuộng” tại các thị trường lớn, tốc độ tăng kim ngạch xuất khẩu sang các thị trường chủ lực như Hoa Kỳ, Trung Quốc và EU lần lượt đạt mức tăng 23,0%, 30,7% và 17,9%. Kết quả này cho thấy các doanh nghiệp của Việt Nam đã tận dụng tốt các quan hệ thương mại đã được thiết lập.

Kết quả xuất khẩu không chỉ tạo đầu ra cho sản xuất mà còn lan tỏa sang nhiều hoạt động khác của nền kinh tế như công nghiệp chế biến, chế tạo, vận tải, logistics, kho bãi, bảo hiểm, tài chính và các dịch vụ hỗ trợ thương mại.

Nỗi lo nhập nhập siêu

Tuy nhiên chiều ngược lại, kim ngạch nhập khẩu nửa đầu tháng 8 đạt 26,91 tỷ USD (riêng hai nhóm hàng máy vi tính, sản phẩm điện tử, linh kiện kim ngạch nhập khẩu là 12,73 tỷ USD và máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng với kim ngạch 3,12 tỷ USD đã chiếm tới 58,9% kim ngạch nhập khẩu cả nước trong nửa đầu tháng 8)

Lũy kế từ đầu năm đến 15/8, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước đạt 712,72 tỷ USD. Trong đó, xuất khẩu đạt 345,42 tỷ USD và nhập khẩu đạt 367,3 tỷ USD.

Như vậy cán cân thương mại nửa đầu tháng 8 tiếp tục thâm hụt 1,5 tỷ USD góp phần tiếp tục con số nhập siêu từ đầu năm đến 15/8 lên 21,88 tỷ USD.

Điều này tiếp tục cho thấy một vấn đề đó là cơ cấu của nền kinh tế là sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam còn phụ thuộc khá lớn vào nguồn nguyên liệu, linh kiện và máy móc nhập khẩu. Đặc biệt, khu vực FDI vừa chiếm tỷ trọng rất lớn trong xuất khẩu, vừa có nhu cầu nhập khẩu đầu vào rất lớn. Nếu không nâng được tỷ lệ nội địa hóa thì kim ngạch xuất khẩu có thể tăng rất nhanh nhưng giá trị gia tăng thực sự được tạo ra và giữ lại trong nền kinh tế chưa tăng tương xứng.

Thực tế khi nhập siêu ở mức tương đối lớn và kéo dài sẽ đặt ra khá nhiều vấn đề tác động đến kinh tế.

Khi nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu, xuất khẩu ròng sẽ làm giảm đóng góp vào tăng trưởng GDP nếu các cấu phần khác không bù đắp được. Nhất là khi phần nhập khẩu tăng thêm không sớm chuyển hóa thành sản xuất, đầu tư và xuất khẩu trong nước.

Nhập khẩu tăng nhanh làm tăng nhu cầu ngoại tệ để thanh toán hàng hóa nhập khẩu. Trong điều kiện các nguồn cung ngoại tệ không tăng tương ứng, điều này có thể tạo thêm áp lực đối với thị trường ngoại hối và tỷ giá. Tỷ giá tăng trở lại sẽ tác động đến chi phí nhập khẩu nguyên nhiên vật liệu, máy móc, thiết bị, từ đó có thể lan truyền sang chi phí sản xuất và mặt bằng giá trong nước.

Chất lượng và tính bền vững của tăng trưởng xuất nhập khẩu

Năm 2026 Việt Nam đặt mục tiêu xuất nhập khẩu vượt con số trên 1.100 tỷ USD, với diễn tiến hiện nay mục tiêu này hoàn toàn có thể đạt được. Tuy nhiên áp lực nhập siêu với nỗi lo vẫn còn đó.

Trao đổi về về vấn đề này, bà Nguyễn Thu Oanh, Trưởng ban Thống kê Dịch vụ và Giá (Cục Thống kê) cho rằng: thúc đẩy xuất khẩu và kiểm soát nhập siêu không đồng nghĩa với hạn chế nhập khẩu một cách cơ học. Bài toán đặt ra phải là tăng xuất khẩu có chất lượng, đồng thời quản lý nhập khẩu hiệu quả và từng bước giảm sự phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu mà trong nước có khả năng sản xuất.

Phân tích kỹ số liệu sẽ nhận thấy 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu là nhóm tư liệu sản xuất. Điều đó cho thấy phần lớn hàng nhập khẩu không phải là hàng tiêu dùng cuối cùng mà là máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu, linh kiện và các đầu vào phục vụ sản xuất, đầu tư.

Doanh nghiệp nhập nguyên liệu, linh kiện để thực hiện đơn hàng; khu vực FDI nhập máy móc, thiết bị và linh kiện phục vụ các dự án mới hoặc mở rộng công suất; hoạt động đầu tư cũng làm gia tăng nhu cầu đối với máy móc, thiết bị và vật tư. Do đó, một phần nhập siêu hiện nay có thể được nhìn nhận là nhập khẩu phục vụ tăng trưởng.

Ở chiều nhập khẩu, 7 tháng năm 2026, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đạt 255,89 tỷ USD, tăng 26,4% và chiếm tới 80,1% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa, trong khi khu vực kinh tế trong nước đạt 63,64 tỷ USD, tăng 5,8% và chỉ chiếm 19,9%. Khoảng cách khá lớn về tốc độ tăng trưởng giữa hai khu vực cho thấy động lực tăng xuất khẩu hiện nay vẫn chủ yếu đến từ khu vực FDI.

Chính vì thế xuất khẩu không chỉ là con số tăng trưởng, mà quan trọng hơn là giá trị gia tăng trong nước giữ lại được bao nhiêu. Nếu tiếp tục nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI thì cùng một quy mô kim ngạch xuất khẩu, đóng góp thực chất cho tăng trưởng và năng lực nội sinh của nền kinh tế sẽ lớn hơn.

Giải pháp mở rộng và giảm lệ thuộc

Tăng xuất khẩu có chất lượng, quản lý nhập khẩu hiệu quả và từng bước giảm sự phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu mà trong nước có khả năng sản xuất là mục tiêu mà cơ quan quản lý hướng tới trong hoạt động thương mại xuất nhập khẩu hàng hoá của Việt Nam trong thời gian tới.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết: khai thác hiệu quả các FTA là một trong những giải pháp trọng tâm thúc đẩy xuất khẩu những tháng cuối năm. Việc Việt Nam và EFTA kết thúc đàm phán FTA vào tháng 7 tiếp tục mở rộng không gian thương mại với nhóm thị trường có trình độ phát triển và sức mua cao.

Cùng với các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKVFTA và các khuôn khổ thương mại khác đang được thực thi, doanh nghiệp Việt Nam đang có một không gian thị trường rộng lớn với nhiều ưu đãi về thuế quan.

Các hoạt động xúc tiến thương mại và tháo gỡ khó khăn về thị trường, trong đó vai trò của các Thương vụ trong việc hỗ trợ kết nối doanh nghiệp Việt Nam với các nhà nhập khẩu, hệ thống phân phối và các đầu mối tiêu thụ tại thị trường nước ngoài tiếp tục được đẩy mạnh.

Đồng thời, Bộ Công Thương tăng cường kiểm soát gian lận thương mại, gian lận xuất xứ hàng hóa; đẩy mạnh kiểm tra, xác minh xuất xứ, đặc biệt đối với những nhóm hàng có kim ngạch lớn nhằm bảo đảm hoạt động xuất khẩu diễn ra minh bạch, đúng quy định.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Chuyên gia kinh tế và thương mại quốc tế, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng: Phát triển công nghiệp hỗ trợ cần được coi là một trong những giải pháp căn cơ. Khi doanh nghiệp nội địa có khả năng cung cấp nhiều hơn linh kiện, nguyên liệu và dịch vụ cho các doanh nghiệp xuất khẩu, nền kinh tế vừa có thể giảm nhu cầu nhập khẩu đầu vào, vừa giữ lại nhiều hơn giá trị gia tăng trong nước.

Theo bà Nguyễn Thu Oanh, Trưởng ban Thống kê Dịch vụ và Giá (Cục Thống kê): Giảm chi phí cho doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là chi phí logistics, vận tải, kho bãi, thời gian và thủ tục thông quan để tăng tính cạnhh tranh cho hàng hoá Việt Nam là giải pháp được các cơ quan chức năng thực hiện mạnh trong thời gian tới.

Hoạt động xuất nhập khẩu bước vào những tháng cuối năm 2026 với những tín hiệu tích cực nhưng cũng đặt ra không ít sức ép đối với mục tiêu duy trì đà xuất khẩu và bảo đảm cán cân thương mại bền vững. Đã đến lúc cần nhìn xuất nhập khẩu trong mối quan hệ với toàn bộ nền kinh tế, xuất khẩu không chỉ tăng về quy mô, nhập siêu cũng không chỉ được kiểm soát về con số, mà là chất lượng tăng trưởng, năng lực tự chủ và sức chống chịu của nền kinh tế Việt Nam sẽ được nâng lên.

Hà Phương