Đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá lên 85%

Theo quy định hiện hành của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh phải chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao bì. Tuy nhiên, hệ thống 6 mẫu hình ảnh áp dụng từ tháng 5/2013 đến nay vẫn giữ nguyên, chưa từng qua thay đổi.

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng chỉ ra, những hạn chế lớn sau hơn một thập kỷ áp dụng. Cụ thể, do sử dụng các hình ảnh giống nhau suốt 13 năm, người hút thuốc dần quen mắt và bớt chú ý. Khảo sát cho thấy tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe đã giảm từ 91,1% (năm 2015) xuống còn 80% (năm 2024).

Thực tế lưu hành ghi nhận nhiều sản phẩm bị tem dán đè lên phần lớn diện tích cảnh báo do các ngoại lệ quy định dán tem, làm giảm hiệu quả răn đe.

Năm 2014, Việt Nam đứng thứ 28/198 quốc gia về diện tích cảnh báo trên bao bì. Đến năm 2025, Việt Nam đã tụt xuống vị trí 95/212. Trong khu vực ASEAN, Thái Lan đã áp dụng diện tích cảnh báo 85%, trong khi Singapore, Lào, Myanmar và Brunei đều áp dụng mức 75%.

Hiện nay, Việt Nam vẫn nằm trong top 15 quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ 3 tại khu vực ASEAN. Mỗi năm, nước ta ghi nhận hơn 100.000 ca tử vong do các bệnh liên quan đến thuốc lá, bao gồm cả những người hít phải khói thuốc thụ động.

Trong khuôn khổ xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội (Báo cáo thẩm tra số 1208/BC-UBVHXH16) đã đề nghị nghiên cứu nâng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85% hoặc quy định lộ trình tăng từ 85% đến 100%.

Theo đánh giá tác động từ Bộ Y tế và các nghiên cứu chuyên sâu cho thấy, nhóm người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe có ý định bỏ thuốc cao gấp 2,3 lần so với nhóm không chú ý; trong đó 63,4% người chú ý đã nghĩ đến việc bỏ thuốc. Ước tính việc tăng diện tích cảnh báo lên 85% có thể giúp giảm khoảng 815.100 người hút thuốc sau 6 năm áp dụng.

Ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa - Xã hội (Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội) khẳng định, nếu không làm mới hình ảnh và tăng diện tích cảnh báo, bao bì thuốc lá sẽ tiếp tục bị ngành công nghiệp thuốc lá lợi dụng làm khoảng trống tiếp thị.

Để tối ưu hóa hiệu quả răn đe tâm lý, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương đề xuất xây dựng ngân hàng mẫu cảnh báo sức khỏe với nhiều hình ảnh và thông điệp khác nhau, tổ chức luân phiên định kỳ, bảo đảm thực hiện quy định thay đổi cảnh báo hai năm một lần theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Nội dung cảnh báo cần gần gũi với người Việt Nam, tập trung vào những tác hại mà người dân còn ít biết đến. Bên cạnh ung thư phổi, cần chú trọng nguy cơ đột quỵ, bệnh tim mạch, ảnh hưởng của khói thuốc thụ động đối với phụ nữ mang thai và trẻ em, cũng như những tác động đến sinh lý. “Hình ảnh bệnh lý thực tế và các thí dụ cụ thể cần được ưu tiên để tăng tính trực quan của cảnh báo”, bà Hương nói.

Bà cũng đề xuất in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trực tiếp trên bao bì, giúp người hút thuốc dễ nhận biết và tiếp cận hỗ trợ khi có nhu cầu bỏ thuốc. Việc đổi mới cảnh báo sức khỏe được đặt ra trong bối cảnh các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới tiếp tục là mối quan ngại về sức khỏe cộng đồng, đặc biệt đối với trẻ em và thanh thiếu niên.

Bên cạnh thuốc lá truyền thống, sự bùng nổ của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đang đe dọa trực tiếp đến thế hệ trẻ. TS. Angela Pratt – Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam cảnh báo: các sản phẩm nicotine mới thường được cố tình thiết kế bắt mắt với hương vị thu hút (dưa hấu, kẹo bông, bánh tart chanh) hoặc giả dạng đồ chơi, thiết bị công nghệ.

Mục tiêu của nhà sản xuất không phải giúp cai nghiện mà là tạo ra một thế hệ lệ thuộc nicotine mới. WHO đánh giá cao việc Việt Nam chủ trương cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và kiến nghị kiểm soát chặt chẽ cả bộ phận, linh kiện sản phẩm.

Ở góc độ bảo vệ trẻ em, ông Đặng Hoa Nam – Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam nhấn mạnh, cần ngăn chặn các hình thức quảng cáo trá hình trên mạng xã hội (video ngắn, livestream, hội nhóm kín, bài đăng người nổi tiếng). Đồng thời, cần tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số và thắt chặt giám sát dịch vụ chuyển phát, tài khoản ẩn danh mua bán thuốc lá.

Trong dự thảo mới nhất, Bộ Y tế đã rút đề xuất cấm người sinh từ năm 2010 trở đi mua và sử dụng thuốc lá. Lý do là chính sách cấm theo thế hệ còn quá mới, chưa đủ bằng chứng thực tiễn đánh giá hiệu quả trên thế giới, đồng thời Việt Nam cần tập trung nguồn lực thực thi hiệu quả quy định cấm bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi hiện hành.

Việc nâng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá lên ít nhất 85% không chỉ mang tính kỹ thuật về ghi nhãn, mà là một chiến lược y tế công cộng then chốt nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thế hệ tương lai. Sự kết hợp giữa diện tích cảnh báo lớn, hình ảnh đổi mới thường xuyên cùng chính sách kiểm soát nghiêm ngặt trên không gian mạng sẽ tạo thành tấm lá chắn vững chắc bảo vệ người trẻ trước tác hại của thuốc lá.

Minh Phương