Việt Nam và ASEAN tìm động lực nâng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu

Tại phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu” thuộc Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 (AEF 2026) diễn ra ngày 27/10 tại TP.HCM do Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ tư tại TP.HCM (HCMC C4IR) phối hợp với Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) tổ chức, các chuyên gia và lãnh đạo doanh nghiệp đã cùng phân tích những thách thức then chốt và bàn giải pháp bứt phá cho khu vực.

ASEAN hiện khẳng định vị thế là một trong những trung tâm kinh tế năng động bậc nhất thế giới với thị trường gần 700 triệu dân và quy mô kinh tế khoảng 4.000 tỷ USD. Riêng năm 2025, khu vực này đã thu hút gần 244 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Tuy nhiên, giới chuyên gia chỉ ra sự mất cân đối lớn trong cấu trúc thương mại khu vực. Trong tổng kim ngạch thương mại khoảng 3.000 tỷ USD hàng năm, giao thương giữa các nước thành viên ASEAN chỉ chiếm khoảng 22%, thấp hơn rất nhiều so với mức khoảng 60% của Liên minh châu Âu (EU). Mức tham gia chuỗi giá trị nội khối chỉ bằng khoảng 1/3 tổng mức tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của ASEAN (trong khi con số này tại EU đạt xấp xỉ 70%).

Chuyên gia kinh tế Sacha Dray từ Ngân hàng Thế giới (WB) nhận định điều này phản ánh sự phụ thuộc lớn của sản xuất ASEAN vào thị trường và chuỗi cung ứng bên ngoài, khiến khu vực dễ chịu tổn thương trước các biến động thương mại quốc tế. Dù thuế quan nội khối hầu như đã được xóa bỏ, doanh nghiệp vẫn đối mặt với rào cản về tiêu chuẩn kỹ thuật, quy tắc xuất xứ, chia sẻ dữ liệu và hạ tầng logistics.

Trong bối cảnh bất định trở thành điều kiện thường trực, sức cạnh tranh của nền kinh tế không chỉ đo bằng quy mô mà nằm ở năng lực thích ứng và chuyển đổi công nghệ. Phó Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Công Vinh nhấn mạnh, không một nền kinh tế nào có thể tự đáp ứng toàn bộ nhu cầu về vốn, công nghệ, dữ liệu và nhân lực, đòi hỏi sự kết nối xuyên biên giới mạnh mẽ hơn.

Các quốc gia như Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Indonesia đang chủ động chuyển từ cạnh tranh bằng chi phí lao động giá rẻ sang đầu tư công nghệ, tự động hóa và số hóa.

Dẫn chứng giải pháp ứng dụng tác tử trí tuệ nhân tạo (AI) do Black Lake Technologies phát triển, ông Yuxiang Zhou, nhà sáng lập kiêm Tổng Giám đốc Black Lake Technologies (Trung Quốc) cho biết, thời gian chuyển đổi bản vẽ kỹ thuật thành quy trình sản xuất đã giảm từ khoảng 45 giờ xuống còn 45 giây, với độ chính xác khoảng 95%. Giải pháp này còn giúp số hóa kinh nghiệm của kỹ sư lâu năm, hỗ trợ chuyển giao tri thức và nâng cao hiệu quả vận hành nhà máy.

Trong ngành gỗ và lâm sản, AI hỗ trợ khâu thiết kế, đáp ứng các đơn hàng cá nhân hóa và chuyên biệt hóa của thị trường quốc tế.

Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 của WEF dự báo đến năm 2030, thế giới có khoảng 170 triệu việc làm mới, 92 triệu việc làm bị thay thế và 39% kỹ năng lao động sẽ thay đổi. Do đó, chiến lược phát triển công nghệ bắt buộc phải đặt con người làm trung tâm, gắn liền chuyển giao công nghệ với chuyển giao tri thức cho nhân lực tại chỗ.

Để nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam và các nước ASEAN cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp từ cấp độ doanh nghiệp đến chính sách vĩ mô.

Bà Phạm Quỳnh Mai, Phó Vụ trưởng Vụ Thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương), cho rằng Việt Nam cần chuyển dịch mạnh mẽ từ lợi thế gia công, lắp ráp sang phát triển công nghiệp hỗ trợ, chế biến sâu, đổi mới thiết kế và xây dựng thương hiệu. Thu hút FDI phải đi đôi với điều kiện chuyển giao công nghệ và tạo cơ hội cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) tham gia vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Bên cạnh đó, cần xây dựng mạng lưới sản xuất bổ trợ giữa các nước ASEAN (ví dụ như kết nối năng lực trong ngành bán dẫn, điện tử) để tạo sức mạnh tổng hợp. Hài hòa hóa tiêu chuẩn kỹ thuật, công nhận lẫn nhau về truy xuất nguồn gốc và minh bạch hóa quy trình.

ASEAN cần đẩy nhanh việc triển khai Hiệp định ATIGA nâng cấp, Hiệp định khung ASEAN về Kinh tế số (DEFA), nâng cấp các FTA ASEAN+ cũng như tối ưu hóa hạ tầng logistics và thương mại số để mở rộng không gian phát triển.

Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc trước làn sóng tái cấu trúc kinh tế thế giới. Việc kết hợp giữa năng lực nội tại của doanh nghiệp trong nước, sự chủ động tiếp thu công nghệ tiên tiến (AI, chuyển đổi xanh) và liên kết chặt chẽ trong khối ASEAN sẽ là chìa khóa vàng giúp khu vực tự chủ hơn, chống chịu tốt hơn và giữ lại giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Minh Anh