Từ cây lanh đến tấm vải, hành trình lưu giữ bản sắc người H’Mông

Ở nhiều bản làng vùng cao, hình ảnh những bó lanh được phơi trước hiên nhà, những khung cửi gỗ nằm bên gian bếp hay người dân tranh thủ nối sợi trong lúc nghỉ ngơi đã trở nên quen thuộc. Công việc tưởng như giản dị ấy lại là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của cộng đồng người H’Mông.

Tại xã Sà Phìn, tỉnh Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, cây lanh từ lâu đã hiện diện trong đời sống của người H’Mông. Không chỉ được sử dụng để làm trang phục truyền thống, lanh còn mang ý nghĩa biểu tượng, gắn với quan niệm về nguồn cội và sự tồn tại của cộng đồng.

Người H’Mông lưu truyền câu nói “Ở đâu có cây lanh, ở đó có người H’Mông”, như một cách khẳng định sự gắn bó giữa con người với loài cây đã đồng hành qua nhiều thế hệ. Trong quan niệm dân gian, “Hạt lanh có trước, con người có sau”, qua đó cho thấy cây lanh giữ một vị trí đặc biệt trong ký ức văn hóa của cộng đồng.

Từ cây lanh, một chuỗi nghề thủ công được hình thành và duy trì. Để có được một tấm vải hoàn chỉnh, người làm nghề phải thực hiện khoảng 40 công đoạn, từ gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch đến xử lý thân cây, tước sợi, nối sợi, xe sợi, dệt rồi nhuộm và trang trí.

Cây lanh sau khoảng hai tháng sinh trưởng được thu hoạch, bó lại và đưa về phơi. Nắng, sương cùng thời gian giúp thân lanh chuyển dần sang màu vàng nâu, đạt điều kiện thích hợp để tiếp tục tước lấy sợi.

Khâu xử lý sợi đòi hỏi người làm phải có kinh nghiệm. Thời điểm tước sợi được lựa chọn phù hợp với điều kiện thời tiết để giữ được độ dai, tránh cho sợi trở nên giòn và dễ đứt.

Những sợi lanh ngắn sau đó được nối thành sợi dài. Đây là công việc tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ, bởi từng đoạn sợi phải được ghép nối khéo léo để tạo thành sợi có độ đều cần thiết.

Công việc nối lanh có thể được thực hiện bất cứ lúc nào. Vì vậy, những búi sợi thường xuất hiện trong sinh hoạt thường ngày, theo người dân từ nhà lên nương, từ bản xuống chợ. Khoảng thời gian nghỉ ngơi được tận dụng để hoàn thiện từng đoạn sợi.

Sợi sau khi nối được xe rồi đưa lên guồng. Trước khi lăn, sợi được nhúng nước trong khoảng 15-20 phút để tăng độ dẻo dai, giúp bề mặt sợi mềm hơn và thuận lợi cho các công đoạn tiếp theo.

Khi sợi đã đạt yêu cầu, công việc chuyển sang khung cửi. Dưới đôi tay của người thợ, những sợi lanh được đan kết thành từng mặt vải. Đây là công đoạn cần nhiều kinh nghiệm bởi chỉ một thao tác không chính xác cũng có thể ảnh hưởng đến độ đều và chất lượng của cả tấm vải.

Nhưng hành trình của vải lanh chưa dừng lại ở khung cửi. Từ màu mộc ban đầu, vải tiếp tục trải qua quá trình xử lý và nhuộm để tạo nên những sắc màu đặc trưng.

Tro bếp được sử dụng để tẩy trắng vải qua nhiều lần. Sau đó, các loại cây, củ trong tự nhiên được tận dụng để tạo màu. Nghệ mang đến sắc vàng, lá chàm tạo màu xanh, lá cẩm cho màu tím, củ nâu tạo màu nâu, trong khi tô mộc góp phần tạo nên sắc đỏ.

Việc tạo màu từ nguyên liệu tự nhiên không chỉ mang lại vẻ đẹp riêng cho sản phẩm mà còn phản ánh vốn hiểu biết phong phú của người H’Mông về cây cỏ và môi trường sống.

Một kỹ thuật đặc biệt khác là tạo hoa văn bằng sáp ong. Sáp sau khi nung chảy được dùng để vẽ lên mặt vải những họa tiết theo cách thức truyền thống. Khi nhuộm, lớp sáp tạo thành những vùng ngăn màu; sau khi được loại bỏ, các đường nét hoa văn hiện lên rõ ràng, tạo nên vẻ đẹp riêng cho tấm vải.

Đằng sau sản phẩm thủ công ấy là hệ thống tri thức được truyền từ đời này sang đời khác. Người làm nghề phải biết khi nào cây lanh đủ độ thu hoạch, xử lý sợi ra sao để giữ độ bền, lựa chọn nguyên liệu nào để tạo màu và cách sắp xếp hoa văn sao cho phù hợp.

Với người H’Mông, đó không chỉ là kỹ năng làm nghề mà còn là một phần của quá trình trao truyền văn hóa. Theo truyền thống, con gái đến tuổi trưởng thành phải học cách trồng lanh, dệt vải, may trang phục để chuẩn bị cho cuộc sống gia đình sau này.

Bởi vậy, một bộ trang phục truyền thống được làm từ vải lanh mang trong đó nhiều hơn giá trị sử dụng. Nó thể hiện sự khéo léo, công sức và cả những giá trị văn hóa mà mỗi thế hệ tiếp nhận rồi truyền lại cho thế hệ kế tiếp.

Trong bối cảnh đời sống ngày càng hiện đại, nghề dệt lanh đứng trước không ít thay đổi. Tuy nhiên, tại nhiều cộng đồng người H’Mông, nghề truyền thống này vẫn được duy trì như một cách giữ lại những giá trị gắn với cội nguồn.

Mỗi tấm vải lanh là kết quả của nhiều tháng lao động, nhưng giá trị lớn hơn nằm ở những tri thức và câu chuyện văn hóa được gửi gắm trong đó. Từ việc chọn giống, trồng cây, thu hoạch, xử lý sợi đến dệt và tạo hoa văn, cả một hệ thống kinh nghiệm dân gian được lưu giữ bằng chính đôi tay của cộng đồng.

Ngày nay, nghề dệt lanh còn có thêm cơ hội gắn với du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm. Đối với du khách, việc được tận mắt chứng kiến một thân cây lanh trải qua hàng chục công đoạn để trở thành tấm vải hoàn chỉnh mang lại trải nghiệm khác biệt, đồng thời mở thêm hướng quảng bá giá trị văn hóa bản địa.

Giữ nghề vì thế không chỉ là giữ một phương thức sản xuất truyền thống. Đó còn là giữ những câu chuyện về nguồn cội, giữ tri thức dân gian và giữ dấu ấn văn hóa của người H’Mông trong đời sống hôm nay.

Từ cây lanh mọc trên những triền núi vùng cao đến tấm vải hiện diện trong trang phục truyền thống, một hành trình dài của lao động và sáng tạo đã được nối tiếp qua nhiều thế hệ. Và chừng nào những sợi lanh còn được se, những khung cửi còn vang tiếng thoi, chừng đó một phần hồn cốt văn hóa H’Mông vẫn tiếp tục được lưu giữ.

Nguyễn Kiên