Nghệ nhân Võ Tuấn Thành: Từ Phố Ông đồ đến những không gian sáng tạo mới

Trong một lần trình diễn ca khúc Một vòng Việt Nam, Võ Tuấn Xuân Thành vừa hát vừa dùng bút lông thảo chữ ngay trên sân khấu. Theo từng chuyển động của nét mực, hai chữ “Việt Nam” dần hiện ra trước sự theo dõi của khán giả.

Khoảnh khắc ấy phần nào khái quát cách người nghệ sĩ sinh năm 1999 nhìn về thư pháp: không phải một bộ môn chỉ để chiêm ngưỡng trong không gian trầm mặc, mà là ngôn ngữ nghệ thuật có thể chuyển động cùng nhịp sống hôm nay.

Ngày 12/9/2026, tại chương trình kỷ niệm 13 năm thành lập Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam ở Hà Nội, Võ Tuấn Xuân Thành được trao giấy chứng nhận danh hiệu “Nghệ nhân Quốc gia”, ngành nghề Thư pháp Việt Nam. 

Sự ghi nhận đến khi Xuân Thành đang tiến gần dấu mốc 20 năm gắn bó với bút, mực và chữ Việt. Nhưng phía sau một danh hiệu không chỉ là những cuộc triển lãm hay tác phẩm được giới thiệu trước công chúng, mà còn là hành trình của một người trẻ kiên trì tìm câu trả lời cho câu hỏi: Thư pháp Quốc ngữ cần làm gì để vừa giữ được tinh thần truyền thống, vừa có đời sống trong xã hội hiện đại?

Từ một lần dừng chân ở Phố Ông đồ

Mối duyên của Xuân Thành với thư pháp bắt đầu vào năm 2007. Khi ấy, cậu học sinh lớp 2 được gia đình đưa đến tham quan, vui chơi tại Nhà Văn hóa Thanh niên TP.HCM. Giữa không khí rộn ràng của những ngày cận Tết, hình ảnh các ông đồ trong áo dài, khăn đóng, nghiêng bút trên giấy đỏ khiến cậu bé 8 tuổi dừng lại thật lâu.

Trong khi nhiều bạn bè cùng trang lứa bị hấp dẫn bởi những trò chơi sôi động, Xuân Thành lại bị cuốn vào thế giới gần như chỉ có hai màu đen – trắng của giấy và mực. Vẻ đẹp của những nét chữ lúc khoan thai, lúc mạnh mẽ đã gieo vào cậu niềm yêu thích đặc biệt đối với nghệ thuật thư pháp.

Không có một người thầy duy nhất dẫn dắt, Xuân Thành tự tìm sách, tài liệu và những video hướng dẫn để học. Từ những dụng cụ đơn sơ ban đầu, anh kiên trì luyện từng nét chữ, đồng thời quan sát, học hỏi có chọn lọc từ nhiều thế hệ đi trước.

Tuổi nhỏ từng là một trở ngại đối với Xuân Thành. Trong quan niệm phổ biến, người viết thư pháp thường phải có tuổi đời, vốn sống và sự am hiểu văn chương. Bởi vậy, một cậu bé cầm bút cho chữ khó tránh khỏi những ánh nhìn hoài nghi. Anh từng được gọi thân mật là “em đồ”, rồi sau đó là “ông đồ trẻ”.

Thay vì xem tuổi tác là bất lợi, Xuân Thành biến sự trẻ trung thành động lực tìm kiếm ngôn ngữ nghệ thuật riêng. Năm 2014, anh tổ chức triển lãm thư pháp cá nhân đầu tiên. Đến năm 2022, anh đã thực hiện tám triển lãm cá nhân.

Cũng trong năm này, hành trình triển lãm Minh Tâm Nghiệp Thành được mở đầu bằng chương trình Hoài niệm phố Hội tại Hội An. Không gian trưng bày giới thiệu 20 tác phẩm, đánh dấu chặng đường 15 năm anh gắn bó với thư pháp.

Tên gọi Minh Tâm Nghiệp Thành cũng thể hiện quan niệm của Xuân Thành đối với con đường đã lựa chọn: người làm nghệ thuật cần giữ một cái tâm trong sáng thì sự nghiệp mới có thể bền vững. Với anh, mỗi tác phẩm không chỉ được tạo nên bằng kỹ thuật hành bút, mà còn phản ánh sự tu dưỡng, vốn sống và thái độ của người viết trước văn hóa dân tộc.

Đi tìm “pháp” cho chữ Quốc ngữ

Điểm đáng chú ý trong hành trình của Võ Tuấn Xuân Thành không chỉ nằm ở việc viết đẹp, mà còn ở nỗ lực góp phần xây dựng nền tảng thực hành cho thư pháp Quốc ngữ.

Đây là một bài toán không đơn giản. Chữ Hán có cấu trúc tương đối vuông vức, trong khi chữ Quốc ngữ sử dụng hệ chữ Latin, được viết theo chiều ngang và có độ dài ngắn khác nhau. Khi đưa chữ Quốc ngữ vào thư pháp, người viết phải xử lý khoảng cách, tỷ lệ, nhịp điệu và bố cục sao cho tác phẩm có tính tạo hình nhưng vẫn giữ được khả năng nhận diện của tiếng Việt.

Sau nhiều năm tìm tòi, Xuân Thành dần định hình lối viết mà anh gọi là “lấy hình dụng chữ”. Trong đó, một số nét căn bản của thư pháp truyền thống như nét ngang, nét sổ, nét mác được chọn lọc và đưa vào chữ Quốc ngữ. Các đường uốn lượn được tiết chế để con chữ có thần thái nhưng không trở nên rối rắm hoặc đánh mất ý nghĩa.

Với anh, một tác phẩm thư pháp không đơn thuần là câu chữ được viết lại bằng bút lông. Đó phải là sự tổ chức có chủ ý giữa hình khối, khoảng trống, độ đậm nhạt và tiết tấu của nét mực. Từng chữ đứng riêng cần có vẻ đẹp, nhưng khi đặt trong tổng thể vẫn phải tạo nên một bố cục hài hòa.

Nền tảng thiết kế từng được học tại Trường Đại học Mỹ thuật TP.HCM mang lại cho Xuân Thành lợi thế trong việc tổ chức bố cục. Tư duy thiết kế giúp anh nhìn mỗi tác phẩm như một chỉnh thể thị giác, nơi con chữ vừa chuyển tải nội dung, vừa có khả năng gợi hình và khơi mở cảm xúc. “Để phù hợp với thế hệ trẻ, tôi nghĩ rằng thư pháp cần mang hơi hướng hiện đại với cá tính mạnh”, Xuân Thành chia sẻ.

Tuy nhiên, hiện đại trong quan niệm của anh không đồng nghĩa với việc biến tấu bằng mọi giá. Sự phá cách chỉ có giá trị khi không làm tổn thương vẻ đẹp và tính chuẩn mực của tiếng Việt. Con chữ có thể khó đọc hơn để tạo khoảng lặng suy ngẫm, nhưng không nên bị biến dạng đến mức công chúng không còn nhận ra nội dung.

Từ thực hành sáng tác, Xuân Thành mong muốn góp phần đặt những nền móng lý luận cơ bản, hợp lý cho thư pháp Quốc ngữ. Điều anh theo đuổi không chỉ là một phong cách cá nhân, mà còn là khả năng hình thành những quy tắc thẩm mỹ để bộ môn này có thể phát triển bài bản và đối thoại bình đẳng với các loại hình nghệ thuật khác.

Đưa con chữ vào đời sống đương đại

Nếu chỉ hiện diện trên giấy đỏ vào mỗi dịp Tết, thư pháp khó có thể trở thành một phần thường xuyên trong đời sống của người trẻ. Bởi vậy, Xuân Thành chủ động đưa con chữ ra khỏi những không gian quen thuộc.

Kiến thức thiết kế giúp anh ứng dụng thư pháp viết tay vào poster, logo và các sản phẩm truyền thông. Xuân Thành từng tham gia thiết kế chữ cho một dự án phim của nghệ sĩ Huỳnh Lập và logo MV Tự Tâm của ca sĩ Nguyễn Trần Trung Quân.

Âm nhạc cũng trở thành một con đường để anh đưa thư pháp đến với công chúng. Trong các phần trình diễn, Xuân Thành kết hợp giọng hát và bút lông để khán giả vừa nghe giai điệu, vừa chứng kiến một tác phẩm được hình thành trên sân khấu.

Sự kết hợp ấy làm thay đổi hình dung quen thuộc về người viết thư pháp. Thay vì chỉ xuất hiện bên nghiên mực trong không gian tĩnh lặng, người nghệ sĩ có thể bước lên sân khấu, hòa nét bút vào âm thanh, ánh sáng và cảm xúc của khán giả.

Năm 2022, Xuân Thành là một trong ba nhà hoạt động thư pháp Quốc ngữ tham gia triển lãm Đối thoại Thư pháp và Graffiti tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Triển lãm quy tụ 39 tác phẩm của các nghệ sĩ thư pháp và graffiti đến từ Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM.

Thư pháp gắn với bút lông, giấy mực và không gian văn hóa truyền thống; graffiti lại mang tinh thần đường phố, trẻ trung và phóng khoáng. Việc đặt hai loại hình nghệ thuật cạnh nhau tạo nên một cuộc đối thoại thú vị về đường nét, bố cục, tạo hình và khả năng truyền tải thông điệp.

Cuộc gặp gỡ ấy không làm truyền thống bị hòa tan. Trái lại, nó cho thấy những giá trị cũ hoàn toàn có thể tìm được tiếng nói chung với nghệ thuật đương đại khi người sáng tạo hiểu rõ bản sắc mà mình đang kế thừa.

Bên cạnh sáng tác và biểu diễn, Xuân Thành còn dành nhiều năm truyền dạy thư pháp. Tại workshop thư pháp Quốc ngữ kết hợp tranh thủy mặc Khán Hoa, hơn 50 bạn trẻ đã tham gia nghe chia sẻ, tập viết chữ và trải nghiệm vẽ tranh thủy mặc.

Những hoạt động như vậy giúp thư pháp rời khỏi định kiến về một thú chơi dành riêng cho người lớn tuổi, để trở thành trải nghiệm văn hóa gần gũi hơn với thế hệ trẻ. Với Xuân Thành, truyền nghề không chỉ là hướng dẫn cách cầm bút hay đi một nét mực, mà còn là truyền lại sự trân trọng đối với tiếng Việt và những giá trị văn hóa ẩn sau mỗi con chữ.

Danh hiệu là cột mốc, không phải điểm dừng

Giấy chứng nhận danh hiệu “Nghệ nhân Quốc gia”, ngành nghề Thư pháp Việt Nam, được trao cho Võ Tuấn Xuân Thành vào tháng 9/2026 là một dấu mốc mới trên hành trình gần hai thập kỷ cầm bút.

Đối với người nghệ sĩ trẻ, sự ghi nhận không chỉ mang ý nghĩa cá nhân. Đó còn là trách nhiệm tiếp tục nghiên cứu, sáng tác, tổ chức những cuộc triển lãm có chiều sâu và góp phần thúc đẩy tinh thần học thuật cho thư pháp Quốc ngữ.

Xuân Thành từng đặt mục tiêu xuất bản cuốn sách đầu tay về thư pháp Quốc ngữ vào năm 2027, đúng dịp tròn 20 năm theo đuổi thư nghệ. Nếu được thực hiện, cuốn sách sẽ là bước tiếp theo trong hành trình chuyển kinh nghiệm thực hành thành những luận giải có hệ thống, giúp người học không chỉ biết viết một nét chữ đẹp mà còn hiểu vì sao nét chữ ấy được hình thành.

Gần hai thập kỷ kể từ lần dừng chân trước gian cho chữ ở Phố Ông đồ, Võ Tuấn Xuân Thành vẫn đang tiếp tục con đường đã lựa chọn từ năm 8 tuổi. Chỉ khác rằng, cây bút của cậu bé năm nào giờ không còn dừng lại trên một tờ giấy đỏ.

Nó hiện diện trong phòng triển lãm, trên sân khấu, trong thiết kế, giữa lớp học và bên cạnh những ngôn ngữ nghệ thuật mới. Ở nơi tưởng chỉ có mực đen và giấy trắng, Xuân Thành đang mở thêm một khoảng màu để chữ Việt vừa nhớ mình đến từ đâu, vừa tìm được cách đi cùng thời đại.

Hoàng Anh