Dùng AI cover bài hát và nguy cơ thương mại hóa trái phép danh tính số của nghệ sĩ

Việc cơ quan chức năng khởi tố nhiều cá nhân về tội ‘xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan’ mới đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về tình trạng khai thác nội dung âm nhạc trên nền tảng số.

Xung quanh câu chuyện này, phóng viên Thương hiệu và Pháp luật đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Luật TGS về các quy định pháp luật liên quan đến cover nhạc, AI cover và việc sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh hiện nay.

Môi trường internet không phải ‘vùng trống pháp lý’

- Ngày 16/5, ca sĩ Quang Lập chủ Trung tâm Giọng ca để đời bị khởi tố về tội "xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan". Được biết, nam ca sĩ có kênh YouTube với hơn 1,3 triệu lượt đăng ký, Fanpage có hơn 2.5 triệu người theo dõi. Luật sư có thể phân tích rõ hơn về hành vi vi phạm của ca sĩ Quang Lập?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Ở thời điểm hiện tại, cơ quan tiến hành tố tụng mới khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với ca sĩ Quang Lập về tội ‘xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan’, do đó hành vi cụ thể và mức độ vi phạm cuối cùng vẫn cần được xác định thông qua quá trình điều tra, truy tố và xét xử theo đúng quy định pháp luật. Tuy nhiên, căn cứ theo thông tin ban đầu được công bố, có thể thấy vụ việc này nhiều khả năng liên quan đến hành vi sử dụng, khai thác các tác phẩm âm nhạc, bản ghi âm, ghi hình trên môi trường số khi chưa được sự cho phép của chủ thể quyền nhưng lại có yếu tố thương mại, thu lợi từ hoạt động đó.

Từ góc độ pháp lý, đây không còn là câu chuyện đơn thuần về ‘đăng lại bài hát’ hay ‘chia sẻ nội dung âm nhạc’ như nhiều người vẫn lầm tưởng. Bản chất của vụ việc nằm ở việc khai thác trái phép tài sản sở hữu trí tuệ để phục vụ hoạt động thương mại trên nền tảng internet.

Theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm âm nhạc, bản ghi âm, ghi hình và chương trình biểu diễn đều là đối tượng được pháp luật bảo hộ. Chủ sở hữu quyền tác giả và quyền liên quan có độc quyền trong việc cho phép hoặc không cho phép người khác sao chép, truyền đạt tới công chúng, phân phối hoặc khai thác thương mại các nội dung này.

Trong trường hợp một cá nhân hoặc tổ chức tự ý đăng tải, khai thác các chương trình biểu diễn, bản ghi âm, ghi hình hoặc ca khúc để thu hút lượt xem, quảng cáo, bật kiếm tiền mà không có sự đồng ý của chủ thể quyền thì có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan.

Trong vụ việc này, điều đáng chú ý là hoạt động khai thác nội dung được thực hiện thông qua các nền tảng số có quy mô ảnh hưởng rất lớn, với hàng triệu lượt theo dõi và khả năng tạo doanh thu cao. Đây chính là yếu tố khiến hành vi có dấu hiệu vượt ra khỏi ranh giới vi phạm dân sự hoặc hành chính thông thường để chuyển sang xem xét trách nhiệm hình sự.

Nhiều người hiện nay thường có quan điểm rằng chỉ cần ghi nguồn, không nhận mình là tác giả hoặc đăng tải lại trên YouTube thì sẽ không vi phạm bản quyền. Tuy nhiên, pháp luật sở hữu trí tuệ không chỉ bảo vệ quyền đứng tên tác giả mà còn bảo vệ quyền khai thác thương mại đối với tác phẩm và bản ghi âm, ghi hình. Vì vậy, việc sử dụng nội dung âm nhạc để tạo traffic, tăng tương tác hoặc thu lợi trên nền tảng số mà chưa được sự đồng ý của chủ sở hữu quyền vẫn có thể bị xem là hành vi xâm phạm.

Từ vụ việc của ca sĩ Quang Lập có thể thấy, cơ quan chức năng hiện nay đang phát đi một thông điệp rất rõ ràng: môi trường internet không phải ‘vùng trống pháp lý’ đối với quyền sở hữu trí tuệ. Khi hoạt động khai thác nội dung số đã trở thành một ngành kinh doanh tạo ra doanh thu lớn thì trách nhiệm tuân thủ pháp luật về bản quyền cũng phải được đặt ra tương ứng. Đây không chỉ là vấn đề bảo vệ quyền lợi của nghệ sĩ, nhà sản xuất mà còn là yêu cầu tất yếu để xây dựng một môi trường sáng tạo lành mạnh và tôn trọng tài sản trí tuệ.

- Từ trường hợp của ca sĩ Quang Lập, theo ông, các chủ tài khoản mạng xã hội như kênh Youtube, TikTok, thường xuyên cover lại các ca khúc thì thế nào, thưa ông?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Trước hết cần khẳng định rằng, pháp luật Việt Nam không cấm hoạt động cover ca khúc. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi cover đều hợp pháp. Điểm mấu chốt nằm ở việc người thực hiện có được sự cho phép của chủ sở hữu quyền hay không, và việc cover đó có nhằm mục đích thương mại hay không?

Về mặt pháp lý, một ca khúc thông thường tồn tại đồng thời nhiều lớp quyền sở hữu trí tuệ khác nhau, bao gồm: quyền tác giả đối với phần nhạc và lời; quyền liên quan đối với bản ghi âm, ghi hình; quyền của nghệ sĩ biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi âm.

Vì vậy, khi một cá nhân cover lại bài hát rồi đăng tải lên YouTube hoặc TikTok, họ không chỉ đơn thuần sử dụng ‘giai điệu’ mà thực tế đang khai thác một tài sản trí tuệ được pháp luật bảo hộ. Ngoài ra, việc sử dụng ca khúc để tạo nội dung số, thu hút lượt xem, tăng tương tác hoặc bật chế độ kiếm tiền đều có thể được xem là hành vi khai thác thương mại tác phẩm.

Trong trường hợp đó, nếu không có sự cho phép của chủ sở hữu quyền hoặc không thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền, chủ tài khoản hoàn toàn có thể bị xem xét trách nhiệm pháp lý.

- Chế tài xử lý thế nào, thưa ông?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Về chế tài xử lý, hiện nay pháp luật Việt Nam quy định khá đầy đủ trên cả ba phương diện: dân sự, hành chính và hình sự.

Thứ nhất, về trách nhiệm dân sự, chủ sở hữu quyền có thể yêu cầu buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm; xin lỗi, cải chính công khai; bồi thường thiệt hại; thanh toán khoản lợi nhuận thu được từ hành vi khai thác trái phép.

Thứ hai, về xử phạt hành chính, theo quy định về xử phạt vi phạm trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan, cá nhân vi phạm có thể bị phạt tiền lên tới hàng trăm triệu đồng tùy tính chất vụ việc; buộc gỡ bỏ nội dung vi phạm; tịch thu tang vật, phương tiện; đình chỉ hoạt động khai thác nội dung số trong một thời gian nhất định.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý hiện nay là nhiều vụ việc không còn dừng ở xử phạt hành chính. Nếu hành vi có tính chất thương mại, thu lợi bất chính lớn hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng cho chủ thể quyền thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự. Theo đó, có thể bị phạt tiền đến 1 tỷ đồng; hoặc bị phạt tù đến 3 năm.  Đối với pháp nhân thương mại, mức phạt có thể lên tới 3 tỷ đồng hoặc bị đình chỉ hoạt động.

Một điểm rất quan trọng cần nhìn nhận là hiện nay mạng xã hội đã trở thành môi trường kinh doanh thực sự, không còn là không gian chia sẻ mang tính cá nhân đơn thuần. Khi nội dung âm nhạc được sử dụng để tạo doanh thu từ quảng cáo, tài trợ, livestream, booking hoặc bán hàng thì hoạt động đó đã mang bản chất thương mại rõ rệt. Và khi đã có yếu tố thương mại thì nghĩa vụ tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ là yêu cầu bắt buộc.

Dùng AI cover bài hát có vi phạm?

- Một hiện tượng nổi bật trên mạng xã hội hiện nay là xuất hiện các kênh Youtube sử dụng AI cover lại các bài hát, khi có lượng khán giả theo dõi nhất định có thể bật chế độ kiếm tiền. Liệu đây có phải một hình thức vi phạm thưa ông?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: AI cover hiện nay không còn là câu chuyện đơn thuần về công nghệ hay sáng tạo nội dung, mà đang đặt ra một thách thức pháp lý rất lớn đối với hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Điểm nguy hiểm của AI cover nằm ở chỗ: nó tạo ra cảm giác ‘không sao chép trực tiếp’, nhưng trên thực tế lại có khả năng xâm phạm sâu hơn, rộng hơn và tinh vi hơn so với hành vi cover thông thường.

Dù pháp luật Việt Nam hiện nay chưa có quy định riêng điều chỉnh trực tiếp đối với AI cover, nhưng điều đó không đồng nghĩa đây là hoạt động nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật. Trên thực tế, các quy định hiện hành về quyền tác giả, quyền liên quan và quyền nhân thân hoàn toàn có thể được áp dụng để xem xét trách nhiệm đối với hành vi này.

Trước hết cần nhìn nhận đúng bản chất của AI cover. Nhiều người cho rằng AI chỉ là công cụ công nghệ nên việc tạo ra các bản cover bằng AI là hoạt động sáng tạo mới. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, AI không phải chủ thể chịu trách nhiệm pháp luật. Người chịu trách nhiệm vẫn là cá nhân hoặc tổ chức đứng sau việc tạo lập, đăng tải và khai thác thương mại nội dung AI đó.

Một sản phẩm AI cover hiện nay thường đồng thời sử dụng nhiều yếu tố được pháp luật bảo hộ. Thứ nhất là quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc. Dù bài hát được thể hiện bằng AI thì phần nhạc và lời vẫn thuộc quyền sở hữu của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả.

Vì vậy, việc sử dụng ca khúc để đăng tải công khai trên YouTube, TikTok nhằm thu hút lượt xem hoặc tạo doanh thu về nguyên tắc phải được sự cho phép của chủ thể quyền.

Thứ hai là quyền liên quan đối với phần biểu diễn và bản ghi âm. Trong nhiều trường hợp, AI không chỉ hát lại ca khúc mà còn mô phỏng gần như hoàn chỉnh chất giọng, cách luyến láy, phong cách xử lý bài hát và dấu ấn nghệ thuật của ca sĩ nổi tiếng. Điều này cho thấy AI đang khai thác chính giá trị thương mại hình thành từ lao động nghệ thuật của nghệ sĩ biểu diễn.

Vấn đề nằm ở chỗ, công chúng tìm đến các video AI cover không đơn thuần vì bài hát, mà vì ‘giọng hát của ca sĩ’. Nói cách khác, giá trị tạo ra lượt xem và doanh thu nằm ở chính danh tiếng, bản sắc giọng hát và hình ảnh nghệ thuật của người nghệ sĩ.

Khi một cá nhân sử dụng AI để tái tạo giọng hát đó nhằm thu hút người xem, tăng tương tác hoặc bật kiếm tiền thì về bản chất, họ đang khai thác thương mại tài sản trí tuệ và giá trị danh tiếng của người khác mà chưa được cho phép. Đây là điểm khiến AI cover có mức độ rủi ro pháp lý cao hơn rất nhiều so với cover thông thường.

Không chỉ dừng lại ở vấn đề quyền tác giả và quyền liên quan, AI cover còn có khả năng xâm phạm quyền nhân thân của nghệ sĩ. Bởi giọng nói, phong cách biểu diễn và hình ảnh nghệ thuật là những yếu tố gắn liền với danh tiếng cá nhân của ca sĩ.

Nếu trước đây một người hát lại ca khúc bằng chính giọng của mình thì công chúng vẫn có thể phân biệt rõ đâu là bản gốc, đâu là bản cover. Nhưng với AI cover, công nghệ hiện nay đã có thể tái tạo gần như hoàn chỉnh chất giọng, cách luyến láy, phong cách biểu diễn và dấu ấn cá nhân của nghệ sĩ.

Nói cách khác, AI không chỉ ‘hát lại bài hát’, mà đang tái tạo chính danh tính nghệ thuật của ca sĩ. Nếu AI tạo ra các sản phẩm có nội dung phản cảm, sai lệch hoặc khiến công chúng hiểu nhầm rằng nghệ sĩ thật sự trình bày ca khúc đó thì hoàn toàn có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín, danh dự và hoạt động nghề nghiệp của nghệ sĩ.

Đặc biệt, khi các kênh AI cover hoạt động như một mô hình kinh doanh nội dung số, bao gồm bật quảng cáo, nhận tài trợ, tăng tương tác để bán hàng hoặc thu lợi từ nền tảng... thì yếu tố thương mại đã hiện diện rất rõ. Và khi có yếu tố thương mại, hành vi vi phạm không còn là câu chuyện sử dụng nội dung mang tính cá nhân nữa mà có thể bị xem xét trách nhiệm dân sự, hành chính, thậm chí hình sự nếu gây thiệt hại lớn hoặc thu lợi bất chính đáng kể.

Theo tôi, vấn đề lớn nhất mà AI cover đặt ra không chỉ là câu chuyện ‘cover bài hát’, mà sâu xa hơn là nguy cơ thương mại hóa trái phép danh tính số của nghệ sĩ. Khi công nghệ có thể tái tạo giọng nói, hình ảnh và phong cách biểu diễn gần như thật, thì ranh giới giữa sáng tạo công nghệ và xâm phạm quyền cá nhân đang trở nên rất mong manh.

Do đó, trong bối cảnh hiện nay, các cá nhân vận hành kênh AI cover cần đặc biệt thận trọng. Không thể cho rằng vì sản phẩm do AI tạo ra thì sẽ được miễn trừ trách nhiệm pháp lý. Công nghệ có thể thay đổi cách thức tạo nội dung, nhưng không làm thay đổi nguyên tắc cốt lõi của pháp luật sở hữu trí tuệ: mọi hoạt động khai thác tài sản trí tuệ và giá trị thương mại của người khác đều phải được sự cho phép hợp pháp của chủ thể quyền.

Xin cảm ơn ông!

Hoài Phong thực hiện