Tháo gỡ “điểm nghẽn” để ngành kim hoàn - đá quý Việt Nam cất cánh

Sáng 28/12, trong khuôn khổ Hội chợ Triển lãm Quốc tế ASEAN++ Vàng – Bạc – Đá quý và cổ vật Việt Nam 2025 đã diễn ra Toạ đàm “Định hướng phát triển nền công nghiệp trang sức đá quý trong khu vực và thế giới năm 2025”, do Hội Mỹ nghệ Kim hoàn và Đá quý Việt Nam tổ chức.

Nhiều điểm nghẽn cần tháo gỡ

Ngành trang sức - đá quý không chỉ gắn với nhu cầu tiêu dùng cao cấp mà còn hàm chứa giá trị văn hóa, truyền thống và tích lũy tài sản trong đời sống người Việt. Theo ước tính, quy mô thị trường trang sức Việt Nam năm 2024 đạt khoảng 1,83 tỷ USD. Kim ngạch xuất khẩu trang sức, đá quý, kim loại quý và các sản phẩm liên quan đạt khoảng 378 triệu USD, tính đến 8/2025…

Việt Nam cũng có lực lượng Nghệ nhân, thợ kim hoàn đông đảo. Dù chưa có thống kê chính thức cả nước, nhưng với riêng TP. HCM đã có 30.000 thợ kim hoàn, nhiều người trong số đó có tay nghề tinh xảo.

Tuy nhiên, theo TS Lê Ngọc Dũng - Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ Kim hoàn và Đá quý Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và phát triển Đạo mẫu Việt Nam, ngành kim hoàn - đá quý đang đứng trước những thách thức không nhỏ. Cụ thể, Việt Nam hạn chế về nguồn nguyên liệu chất lượng cao trong nước. Phần lớn đá quý, kim loại quý và nguyên liệu cao cấp vẫn phải nhập khẩu, khiến chi phí sản xuất tăng cao, làm suy giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong khi đó, quy hoạch khai thác và chế biến nguồn nguyên liệu nội địa còn thiếu đồng bộ, chưa có chiến lược dài hạn theo hướng bền vững.

Tiếp theo, ngành đá quý cũng thiếu đầu tư vào các công nghệ hiện đại như CNC cao cấp, CAD/CAM, in 3D hay robot hóa khiến năng suất thấp; khả năng sáng tạo thiết kế chưa mạnh, ít thương hiệu tạo được dấu ấn riêng trên thị trường quốc tế. Ngoài ra, Việt Nam cũng chưa có mạng lưới kiểm định đá quý và kim loại quý đạt chuẩn quốc tế một cách đồng bộ; quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ và thiếu liên kết chuỗi giá trị…

Mặt khác, xu hướng tiêu dùng hiện nay đang có nhiều thay đổi. Người dân ngày càng quan tâm đến trang sức đá quý tự nhiên cao cấp, được kiểm định minh bạch như ruby, sapphire, emerald, topaz; khách hàng trẻ và tầng lớp trung lưu có xu hướng chọn trang sức có yếu tố thiết kế riêng, mang dấu ấn cá nhân và có câu chuyện riêng…

TS. Nguyễn Đình Thắng - Chủ tịch HĐQT Viện Nghiên cứu và Phát triển Kim hoàn – Đá quý PINI Việt Nam cho hay, ngành kim hoàn - đá quý đang đứng trước nhiều cơ hội, song thách thức cũng rất lớn, nhất là trong bối cảnh kỷ nguyên số hóa toàn cầu. “Vấn đề đặt ra là ngành kim hoàn - đá quý có nắm bắt được những cơ hội này hay không? Làm thế nào để vừa phát huy giá trị văn hóa sẵn có, vừa ứng dụng công nghệ hiện đại?”, ông Thắng nói.

Ứng dụng công nghệ để nâng tầm ngành Kim hoàn - Đá quý

Ông Nguyễn Đình Thắng cho rằng Việt Nam hoàn toàn có thể ứng dụng công nghệ để nâng tầm phát triển ngành. Ví dụ, trước đây Nghệ nhân chủ yếu chế tác thủ công, mất rất nhiều thời gian để nghĩ ra mẫu mã và làm ra từng sản phẩm đơn chiếc. Nhưng với công nghệ, đặc biệt là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), việc thiết kế và tạo dựng mẫu mã trở nên hiệu quả hơn.

“AI không thể thay thế con người, nhất là trong lĩnh vực sáng tạo, nhưng công nghệ có thể gợi ý, chỉnh sửa mẫu mã nhanh hơn. Nếu trước đây, các nghệ nhân phải đục đẽo, mài giũa cả tháng trời để hoàn thiện một sản phẩm, thì với máy móc và công nghệ hiện đại, thời gian chỉ còn tính bằng phút”, ông Thắng nói.

Cũng theo ông Thắng, ngành đá quý trước đây mang tính phân tán, thủ công, mẫu mã và số liệu rời rạc. Nhưng với công nghệ, việc số hóa, kiểm định lại chất lượng, minh bạch hóa nguồn gốc xuất xứ, hình thành các kho dữ liệu số... về lĩnh vực này trở nên rất thuận lợi.

“Khi được lưu trữ, số hóa, các đơn vị chế tác có thể tham khảo mẫu mã, kỹ thuật của cha ông từ hàng nghìn năm trước, dễ dàng tra cứu lại quá trình hình thành, xuất xứ sản phẩm; cơ quan quản lý nhà nước cũng thuận lợi trong công tác quản lý”, ông Thắng nói.

Ngoài ra, nhờ công nghệ, các sản phẩm kim hoàn, đá quý của Việt Nam cũng có thể được quảng bá rộng rãi ra thị trường quốc tế hoặc bán hàng trên toàn cầu, thậm chí có thể tổ chức các hoạt động đấu giá trực tuyến.

Do đó, ông Thắng đề nghị ngành kim hoàn cần chủ động hội nhập, đẩy mạnh chuyển đổi số, đồng thời chú trọng chuyển đổi xanh, bảo vệ môi trường.

“Tôi đi một số nơi, việc khai thác đá gây ô nhiễm nghiêm trọng, thậm chí làm mất đi nhiều cảnh quan thiên nhiên. Vì vậy, phát triển ngành đá quý cần đi đôi với khai thác hợp lý và gìn giữ môi trường”, ông Thắng nói.

Nêu giải pháp phát triển lĩnh vực này, TS Lê Ngọc Dũng đề nghị cần xây dựng bộ tiêu chuẩn quốc gia riêng cho đá quý và kim hoàn, đồng bộ với các chuẩn mực quốc tế như ISO. Việc thành lập các trung tâm kiểm định đạt chuẩn quốc tế sẽ giúp bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời tạo nền tảng cho doanh nghiệp nâng cao uy tín.

Song song đó, cần đẩy mạnh đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực thiết kế. Nhà nước và các hiệp hội ngành nghề có thể đóng vai trò hỗ trợ, khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng CAD/CAM, CNC, robot hóa trong chế tác, đồng thời tăng cường đào tạo thiết kế sáng tạo, gắn kết với các trường đại học, viện nghiên cứu và nhà thiết kế quốc tế.

Một hướng đi quan trọng khác là phát triển liên kết chuỗi giá trị ngành, hình thành các cụm sản xuất từ khai thác - chế biến - thiết kế - phân phối. Việc thu hút doanh nghiệp lớn, thúc đẩy liên doanh quốc tế không chỉ giúp tăng quy mô sản xuất mà còn nâng cao năng lực quản trị và mở rộng thị trường xuất khẩu.

Ông Dũng nhấn mạnh rằng Hội Mỹ nghệ Kim hoàn, Đá quý Việt Nam có thể trở thành cầu nối liên kết doanh nghiệp, nhà thiết kế và Nghệ nhân, đồng thời tổ chức các hoạt động đào tạo, triển lãm, nâng cao trình độ nghề và bảo vệ quyền lợi hội viên.

Các chuyên gia nhìn nhận, việc tháo gỡ các điểm nghẽn hiện hữu, kết hợp chiến lược phát triển bền vững, sáng tạo và liên kết toàn chuỗi giá trị, không chỉ giúp ngành nâng cao sức cạnh tranh trong nước mà còn từng bước khẳng định vị thế trên bản đồ trang sức khu vực ASEAN và thế giới.

Trí Lâm