Để di sản “sống” bằng sức sáng tạo

Sáng tạo để di sản tiếp tục “sống”

Từng hiện diện trong đời sống của nhiều gia đình vùng Kinh Bắc, nghề làm tranh dân gian Đông Hồ gắn với phong tục treo tranh trong dịp Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, sự thay đổi của thị trường, chuyển dịch nghề nghiệp, việc thế hệ trẻ ít tiếp nối nghề cùng những khó khăn trong việc tiếp cận nguồn nguyên liệu tự nhiên đang đặt nghề truyền thống này trước nhiều thách thức.

Năm 2025, Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây không chỉ là sự ghi nhận giá trị của một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và trao truyền nghề trong bối cảnh mới.

Tại hội thảo “Di sản sống và các ngành công nghiệp văn hóa ở châu Á - Thái Bình Dương: Sáng tạo cộng đồng, trao truyền bền vững và đổi mới văn hóa”, GS.TS. Nguyễn Thị Hiền, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết những năm gần đây, các nghệ nhân tranh Đông Hồ đã chủ động sưu tầm, phục chế những bản khắc gỗ cổ và truyền dạy kỹ năng cho các thế hệ trong và ngoài gia đình.

Cùng với việc duy trì kỹ thuật truyền thống, các nghệ nhân cũng tìm cách sáng tạo mẫu thiết kế, phát triển sản phẩm mới, xây dựng không gian trải nghiệm, tham gia triển lãm và các sự kiện văn hóa, đồng thời tìm kiếm những phương thức quảng bá, du lịch di sản phù hợp với thị hiếu đương đại.

Từ trường hợp tranh Đông Hồ có thể thấy, sáng tạo không phải yếu tố đứng ngoài quá trình bảo tồn mà trở thành một điều kiện quan trọng để di sản tiếp tục tồn tại trong đời sống hiện đại.

Tương lai của nghề phụ thuộc vào khả năng kết nối giữa bảo tồn và sinh kế, giữa đổi mới và tri thức truyền thống, giữa mở rộng thị trường với bảo vệ nguồn tài nguyên tự nhiên mà nghề dựa vào.

Bởi vậy, bảo vệ di sản không thể chỉ dừng ở việc lưu giữ hiện vật hay phục dựng kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là tạo dựng môi trường để nghệ nhân tiếp tục thực hành, truyền nghề, sáng tạo và có thể sống được bằng chính nghề truyền thống.

Từ nghề truyền thống đến sản phẩm sáng tạo

Câu chuyện của làng nghề lụa đũi Nam Cao cũng cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý trong việc đưa di sản trở thành nguồn lực cho phát triển.

Theo TS. Lư Thị Thanh Lê, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống chịu sức ép từ quá trình hiện đại hóa, việc khai thác chất liệu, kỹ năng và tri thức của làng nghề để tạo ra những sản phẩm sáng tạo là yêu cầu ngày càng cấp thiết.

Tại làng nghề đũi Nam Cao, quá trình phục hồi nghề có sự tham gia của doanh nghiệp với cách tiếp cận coi di sản như một nguồn lực sống. Việc đầu tư cho nghệ nhân, khôi phục khung dệt truyền thống và từng bước nối lại những tri thức nghề bị đứt gãy đã góp phần duy trì kỹ nghệ dệt, tạo thêm sinh kế cho người dân, đặc biệt là phụ nữ.

Không chỉ dừng ở việc phục hồi kỹ thuật, quá trình này còn góp phần khơi dậy sự quan tâm của cộng đồng đối với nghề truyền thống, qua đó củng cố giá trị của lụa đũi Nam Cao trước khi nghề được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023.

Những câu chuyện như Đông Hồ hay Nam Cao cho thấy mối quan hệ hai chiều giữa di sản và sáng tạo. Một mặt, các giá trị, chất liệu, tri thức và câu chuyện truyền thống trở thành nguồn cảm hứng cho những sản phẩm mới. Mặt khác, thị trường, công nghệ và phương thức sáng tạo đương đại tạo thêm cơ hội để di sản được bảo tồn, trao truyền và tiếp cận với công chúng rộng rãi hơn.

Đây cũng chính là điểm giao thoa giữa bảo tồn di sản và phát triển công nghiệp văn hóa.

Không để thị trường làm mất “hồn” di sản

Tuy nhiên, việc đưa di sản vào các hoạt động sáng tạo và thị trường cũng đặt ra không ít vấn đề.

Theo các chuyên gia, nếu thị trường trở thành thước đo duy nhất, những kỹ năng cần nhiều thời gian học hỏi, khó trình diễn hoặc khó tạo lợi nhuận có nguy cơ bị xem nhẹ. Khi đó, nghề có thể vẫn được duy trì ở hình thức sản xuất sản phẩm, nhưng những kỹ thuật cốt lõi làm nên bản sắc lại âm thầm mai một.

Một nguy cơ khác là cộng đồng bị đứng ngoài quá trình quyết định. Doanh nghiệp, nhà thiết kế, đơn vị du lịch hay truyền thông có thể khai thác hình ảnh, câu chuyện của di sản, trong khi nghệ nhân chỉ xuất hiện ở khâu trình diễn.

Nếu tình trạng này kéo dài, giá trị thương mại của di sản có thể tăng lên nhưng quyền chủ thể và tiếng nói của cộng đồng lại suy giảm.

Đáng lưu ý hơn là nguy cơ đứt gãy quá trình trao truyền. Một buổi trải nghiệm, một video giới thiệu hay một sản phẩm sáng tạo có thể giúp công chúng biết đến di sản, nhưng không thể thay thế quá trình học nghề lâu dài và việc truyền lại những bí quyết nghề từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Từ quá trình nghiên cứu làng nghề, TS. Lư Thị Thanh Lê cho rằng cần nhận diện và phát huy tài năng đặc biệt của nghệ nhân, đồng thời đưa kỹ nghệ truyền thống vào các sản phẩm, dịch vụ phù hợp với đời sống hiện đại.

Bên cạnh việc bán sản phẩm, cần mở rộng hệ sinh thái giá trị thông qua du lịch văn hóa, kể chuyện làng nghề, xây dựng showroom, tổ chức trải nghiệm và đẩy mạnh quảng bá.

Quá trình phục hồi di sản vì thế không thể chỉ dựa vào một doanh nghiệp hay một nhóm nghệ nhân mà cần sự phối hợp của chính quyền địa phương, cộng đồng, doanh nghiệp, nhà thiết kế, nghệ sĩ, truyền thông và thị trường.

Trong hệ sinh thái đó, nghệ nhân phải giữ vai trò trung tâm, bởi họ là những người trực tiếp nắm giữ tri thức và “hồn cốt” của di sản.

Hướng tới hệ sinh thái công nghiệp văn hóa bền vững

TS. Mai Thị Hạnh, Phó Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng khi công nghiệp văn hóa ngày càng được xác định là một trong những trụ cột kinh tế mới, việc xây dựng mô hình huy động hiệu quả nguồn lực từ di sản sống, bảo đảm trao truyền bền vững và bảo vệ vai trò chủ thể của cộng đồng là yêu cầu cấp thiết.

Một nền công nghiệp văn hóa dựa trên di sản cũng cần cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch, hài hòa giữa các bên tham gia.

Tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích hài hòa giữa Nhà nước, cộng đồng, nghệ nhân, tác giả, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp trong quá trình khai thác các giá trị văn hóa.

Đồng thời, cần khuyến khích chuyển hóa chất liệu văn hóa Việt Nam thành những sản phẩm sáng tạo trong điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, mỹ thuật, thiết kế, trò chơi điện tử, du lịch, giáo dục, truyền thông và các ngành công nghiệp văn hóa khác.

Đây là hướng đi giúp di sản không bị “đóng khung” trong quá khứ mà tiếp tục được sáng tạo và tạo ra những giá trị mới trong đời sống đương đại.

Suy cho cùng, mục tiêu của bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại những gì đã có mà còn phải tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành, trao truyền và phát triển. Khi sáng tạo đi cùng trách nhiệm, tôn trọng vai trò chủ thể của cộng đồng và bảo đảm lợi ích được phân chia công bằng, di sản có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho công nghiệp văn hóa.

“Hồi sinh” di sản, vì thế, không phải là đưa những giá trị cũ trở lại nguyên trạng, mà là giúp chúng tiếp tục sống trong một hình thức phù hợp với thời đại mà không đánh mất bản sắc vốn có.

Hoàng Anh