Đánh thức năng lực nội sinh của làng nghề Việt

Làng nghề - nghệ nhân là nguồn lực quan trọng

Hà Nội hiện có khoảng 1.350 làng nghề và làng có nghề, chiếm hơn 30% tổng số làng nghề của cả nước. Trong đó, có 327 làng nghề đã được UBND thành phố Hà Nội công nhận. Theo số liệu năm 2024, tổng doanh thu của 327 làng nghề được công nhận ước đạt trên 24.000 tỷ đồng.

Đáng chú ý, Hà Nội cũng là địa phương có tới 4 làng nghề trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Cụ thể là gốm sứ Bát Tràng, dệt lụa Vạn Phúc và mới nhất là làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có số lượng thành viên đứng thứ hai thế giới, sau Iran.

Theo các chuyên gia, việc tham gia mạng lưới quốc tế không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh các giá trị di sản, mà còn tạo động lực để các làng nghề chuyển đổi theo hướng sáng tạo, xanh và bền vững.

Trong bối cảnh Hà Nội đang định hướng phát triển công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, hệ thống làng nghề truyền thống được xác định là một trong những nguồn lực quan trọng. Do đó, việc bảo tồn tinh hoa nghề cổ kết hợp với đổi mới thiết kế, ứng dụng công nghệ số, xây dựng thương hiệu và mở rộng kênh tiêu thụ sẽ góp phần đưa các làng nghề không chỉ gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và quảng bá hình ảnh Thủ đô ra thế giới.

TS. Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group nhìn nhận rằng nếu chỉ dừng lại ở việc bảo tồn các giá trị truyền thống, Việt Nam sẽ khó tạo được sức hút mạnh mẽ với thế giới. Điều cần thiết là đưa hàm lượng sáng tạo vào các sản phẩm văn hóa để chúng phù hợp hơn với đời sống đương đại và thị hiếu quốc tế.

Ông dẫn chứng nhiều mô hình làng nghề, nơi du khách nước ngoài không chỉ mua sản phẩm mà còn muốn trực tiếp tham gia quá trình sáng tạo cùng nghệ nhân. Chính trải nghiệm được làm, được học và được hòa mình vào không gian văn hóa bản địa đã tạo nên những giá trị khó quên.

Tại chương trình “Làng nghề Hà Nội - Kiến tạo động lực phát triển mới”, ông Tôn Gia Hoá, Phó chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam cho rằng mỗi sản phẩm làng nghề không chỉ là một sản phẩm hàng hóa thông thường, mà còn là nơi gửi gắm tâm hồn, tài năng, sự sáng tạo, tinh thần lao động của nghệ nhân. Đó là những sản phẩm văn hoá có tính nghệ thuật cao.

“Nghệ nhân chính là người lưu giữ những tinh hoa văn hóa dân tộc, đồng thời, không ngừng sáng tạo để làng nghề có thêm nhiều sản phẩm mới vừa phát huy được truyền thống văn hóa dân tộc, vừa thể hiện sức sáng tạo trong điều kiện mới”, ông Hoá nói.

Địa phương đóng vai trò “bà đỡ”

Dù có nhiều tiềm năng, thủ công Việt vẫn đang đối mặt với không ít thách thức. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, năng lực thiết kế chưa theo kịp xu hướng, trong khi việc xây dựng thương hiệu và bảo hộ sở hữu trí tuệ còn hạn chế.

Nhiều chuyên gia cho rằng, để đưa thủ công Việt vươn xa, cần chuyển từ tư duy "xuất khẩu hàng hóa" sang "xuất khẩu giá trị văn hóa". Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nghệ nhân và các nhà thiết kế trong việc chuẩn hóa chất lượng sản phẩm, đầu tư cho thiết kế sáng tạo, xây dựng chỉ dẫn địa lý, phát triển thương hiệu và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Bên cạnh đó, việc kết nối làng nghề với ngành du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo sẽ tạo ra hệ sinh thái phát triển bền vững, giúp gia tăng giá trị cho sản phẩm thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá.

Bà Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội cho rằng để các làng nghề phát triển bền vững và khai thác được hết tiềm lực, cơ chế và chính sách hỗ trợ đóng vai trò quan trọng.

“Chính quyền địa phương cần đóng vai trò như một bà đỡ, một lực đẩy để hỗ trợ, tạo điều kiện cho các hộ sản xuất, doanh nghiệp làng nghề phát triển nhanh hơn và thuận lợi hơn”, bà nhấn mạnh.

Sự hỗ trợ này, theo bà, cần thể hiện bằng những hành động cụ thể như tháo gỡ khó khăn về mặt bằng sản xuất, tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn, triển khai các chương trình đổi mới sáng tạo, đào tạo nghề và đẩy mạnh xúc tiến thương mại cho sản phẩm làng nghề.

Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương cũng cho hay thời gian tới địa phương đặc biệt quan tâm công tác bảo tồn và phát huy nghề khảm trai, sơn mài; chú trọng truyền nghề cho thế hệ trẻ, tôn vinh nghệ nhân.

Bên cạnh đó, xã đã chỉ đạo đẩy mạnh phát triển sản xuất, khuyến khích các cơ sở đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm; tăng cường xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm thông qua các hội chợ, triển lãm và nền tảng số.

Tại buổi lễ đón nhận làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng trở thành thành viên của Mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo thế giới, Phó Chủ tịch UBND TP.Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu cũng nhấn mạnh thành phố sẽ tiếp tục tăng cường hợp tác quốc tế; đẩy mạnh bảo tồn và phát huy giá trị nghề truyền thống; hỗ trợ đổi mới sáng tạo, thiết kế mẫu mã, phát triển thương hiệu, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao năng lực cạnh tranh cho các sản phẩm thủ công mỹ nghệ của Thủ đô.

Đồng thời, Hà Nội triển khai Đề án tổng thể phát triển làng nghề giai đoạn 2025-2030, tầm nhìn đến năm 2050 cùng nhiều cơ chế, chính sách nhằm bảo tồn, tôn vinh và phát triển bền vững các làng nghề gắn với đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển du lịch văn hóa và hội nhập quốc tế.

Đỗ Khuyến