Công nghiệp vật liệu và cơ khí: Nền tảng "xương sống" hiện thực hóa khát vọng Việt Nam 2045

Thông tin trên được ông Nguyễn Thanh Hải, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh tại Hội thảo “Công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới” diễn ra sáng 15/6 tại Hà Nội.

Hội thảo nhằm đánh giá toàn diện thực trạng phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo; nhận diện những điểm nghẽn về công nghệ, nguồn lực và thể chế, đồng thời đề xuất các giải pháp thúc đẩy hai ngành công nghiệp nền tảng này phát triển mạnh mẽ hơn trong giai đoạn tới.

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo là những ngành công nghiệp gốc, đóng vai trò quyết định đối với năng lực sản xuất, khả năng tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo ông, một nền công nghiệp hiện đại không thể hình thành nếu thiếu năng lực sản xuất vật liệu tiên tiến và hệ sinh thái cơ khí, chế tạo đủ mạnh. Đây chính là nền tảng để phát triển các lĩnh vực công nghệ chiến lược như bán dẫn, điện tử, trí tuệ nhân tạo (AI), robot, năng lượng mới, công nghiệp quốc phòng, hạ tầng giao thông hiện đại, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Những năm qua, cùng với các chủ trương, chính sách hỗ trợ từ Đảng và Nhà nước, ngành công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo của Việt Nam đã có những bước phát triển đáng ghi nhận, góp phần thúc đẩy tiến trình công nghiệp hóa đất nước. Tuy nhiên, mức độ tự chủ về vật liệu chiến lược, công nghệ lõi, thiết bị công nghệ cao vẫn còn hạn chế; tỷ lệ nội địa hóa ở nhiều lĩnh vực chưa đạt kỳ vọng; năng lực nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa công nghệ còn nhiều thách thức.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt về công nghệ, chuỗi cung ứng, vật liệu mới, AI, bán dẫn và sản xuất thông minh, các đại biểu cho rằng phát triển công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo không còn là câu chuyện riêng của từng ngành sản xuất mà đã trở thành yêu cầu mang tính chiến lược quốc gia.

Tại hội thảo, các đại biểu thống nhất rằng, trong lịch sử các cường quốc như Hoa Kỳ, Đức, Nhật Bản, công nghiệp vật liệu và cơ khí luôn là gốc rễ của sản xuất hiện đại. Đối với Việt Nam, đây không chỉ là các ngành sản xuất thông thường mà là nền tảng để thực hiện mục tiêu trở thành nước phát triển vào năm 2045.

Phát triển hai ngành này là điều kiện tiên quyết để triển khai các siêu dự án quốc gia như: đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, điện hạt nhân, công nghiệp bán dẫn, trung tâm dữ liệu quốc gia và năng lượng tái tạo. Theo tinh thần chỉ đạo của lãnh đạo Đảng và Nhà nước, công nghiệp vật liệu phải được coi là yếu tố đầu vào thiết yếu để xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và tự cường.

Trình bày báo cáo “Công nghiệp vật liệu và Công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới”, bà Nguyễn Thanh Hải đã nhấn mạnh vị trí, vai trò của công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn phát triển mới.

Với Việt Nam, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí không chỉ là các ngành sản xuất thông thường mà còn là nền tảng để thực hiện các mục tiêu lớn của đất nước đến năm 2030 và năm 2045; là cơ sở để triển khai các chương trình, dự án chiến lược quốc gia như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, điện hạt nhân, công nghiệp bán dẫn, công nghiệp quốc phòng, trung tâm dữ liệu quốc gia, hạ tầng số, năng lượng tái tạo và các ngành công nghệ chiến lược khác.

Tóm tắt những thành tựu đạt được của ngành công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo sau 40 năm đổi mới, đồng chí Nguyễn Thanh Hải cho biết, công nghiệp vật liệu Việt Nam đã có bước phát triển quan trọng, hình thành tương đối đầy đủ hệ sinh thái sản xuất vật liệu từ vật liệu xây dựng, vật liệu kim loại, vật liệu hóa chất, vật liệu dệt may, vật liệu nhựa đến một số vật liệu công nghệ cao.

Với vật liệu xây dựng, Việt Nam thuộc nhóm dẫn đầu thế giới về sản xuất xi măng và gạch ốp lát. Ngành này đóng góp khoảng 11-12% GDP và tạo việc làm cho hàng triệu lao động. Với luyện kim, từ vị trí 24, Việt Nam đã vươn lên nhóm 15 quốc gia sản xuất thép thô lớn nhất thế giới với các tổ hợp quy mô như Hòa Phát, Formosa, Nghi Sơn.

Với ngành cơ khí chế tạo, đã hình thành các "sếu đầu đàn" như THACO, VEAM, LILAMA, PTSC.... Năng lực trong nước đã đáp ứng được các thiết bị nhiệt điện, thủy điện, kết cấu siêu trường siêu trọng và đóng tàu. Với xuất khẩu, các ngành dệt may, da giày và đồ gỗ tiếp tục duy trì vị thế trung tâm sản xuất lớn của thế giới với kim ngạch hàng chục tỷ USD mỗi năm.

Dù có sự phát triển, nhưng nhìn tổng thể, công nghiệp vật liệu và cơ khí vẫn chưa thực sự trở thành ngành công nghiệp nền tảng đúng nghĩa. TS Nguyễn Chí Sáng, Chủ tịch Hiệp hội doanh nghiệp cơ khí Việt Nam, chỉ ra rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là thể chế. Các chính sách hiện còn phân tán, thiếu cơ chế đủ mạnh để dẫn dắt doanh nghiệp quốc gia. Bên cạnh đó, hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn chưa thống nhất khiến các doanh nghiệp lúng túng khi triển khai các dự án lớn, đặc biệt là trong lĩnh vực đường sắt.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh cũng thừa nhận sự thiếu hụt các đạo luật chuyên ngành và sự gắn kết yếu giữa quy hoạch vùng nguyên liệu với nhu cầu thị trường.

Trên cơ sở yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, đồng chí Nguyễn Thanh Hải cho rằng, cần tập trung phát triển ba nhóm vật liệu gồm: vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai; đồng thời ưu tiên các sản phẩm cơ khí công nghệ cao phục vụ bán dẫn, AI, robot, năng lượng mới, điện hạt nhân, quốc phòng, đường sắt tốc độ cao và các ngành công nghệ chiến lược khác.

Cùng với đó, hoàn thiện đồng bộ thể chế, pháp luật, cơ chế, chính sách phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí; khẩn trương xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Chiến lược phát triển công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới; đồng thời rà soát, sửa đổi các quy định về đầu tư, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn - quy chuẩn, khoáng sản, công nghiệp hỗ  trợ, thuế, tín dụng và các cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ; nghiên  cứu xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm và Luật Quản lý, phát triển vật liệu  xây dựng.

Bà Nguyễn Thanh Hải đề xuất, cần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và đội ngũ chuyên gia; đồng thời gắn phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí với các chương trình, dự án chiến lược quốc gia như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, điện hạt nhân, công nghiệp bán dẫn, công nghiệp quốc phòng, trung tâm dữ liệu quốc gia, hạ  tầng số quốc gia, năng lượng tái tạo và các ngành công nghệ chiến lược khác.

Trong thế kỷ XXI, cạnh tranh giữa các quốc gia trước hết là cạnh tranh về khoa học công nghệ, vật liệu chiến lược và năng lực chế tạo. Vì vậy, phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo cần được xác định là một nhiệm vụ chiến lược quốc gia, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong giai đoạn phát  triển mới.

Tuấn Kiệt