Xuất khẩu tăng tốc: Động lực lớn cho tăng trưởng, nhưng bài toán chất lượng vẫn ở phía trước

Đà tăng trưởng tích cực

Theo số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), 6 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 549,69 tỷ USD, tăng 27,1% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 266,52 tỷ USD, tăng 21%; nhập khẩu đạt 283,17 tỷ USD, tăng 33,4%, đưa cán cân thương mại chuyển sang nhập siêu 16,65 tỷ USD.

Kết quả này cho thấy hoạt động thương mại tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tích cực trong bối cảnh kinh tế thế giới vẫn tiềm ẩn nhiều bất ổn. Đáng chú ý, riêng tháng 6, kim ngạch xuất khẩu đạt 50,79 tỷ USD, tăng 28,1% so với cùng kỳ, phản ánh nhu cầu từ các thị trường lớn đang từng bước phục hồi.

Cơ cấu xuất khẩu tiếp tục nghiêng về nhóm công nghiệp chế biến với kim ngạch 239,8 tỷ USD, chiếm 90% tổng kim ngạch. Điện tử, máy tính và linh kiện dẫn đầu với hơn 71,15 tỷ USD, tăng 49,1%; tiếp theo là máy móc, thiết bị đạt 33,24 tỷ USD và điện thoại, linh kiện đạt 31,69 tỷ USD. Trong 6 tháng đầu năm có 29 mặt hàng đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD, trong đó 5 mặt hàng vượt mốc 10 tỷ USD.

Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch 86,5 tỷ USD, xuất siêu đạt 75,3 tỷ USD. Việt Nam cũng duy trì xuất siêu sang EU và Nhật Bản, cho thấy các hiệp định thương mại tự do tiếp tục phát huy hiệu quả.

Không chỉ là tăng kim ngạch

Điểm đáng chú ý của bức tranh thương mại nửa đầu năm không nằm ở tốc độ tăng trưởng xuất khẩu, mà ở tác động lan tỏa đối với nền kinh tế.

Đơn hàng xuất khẩu gia tăng đã thúc đẩy hoạt động sản xuất, đặc biệt tại khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo – lĩnh vực đóng góp lớn nhất vào tăng trưởng GDP. Nhu cầu mở rộng sản xuất kéo theo lượng nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu tăng mạnh. Thống kê cho thấy 94,1% kim ngạch nhập khẩu trong 6 tháng đầu năm là tư liệu sản xuất, trong đó máy móc, thiết bị chiếm 56% và nguyên, nhiên vật liệu chiếm 38,1%.

Điều đó cho thấy mức nhập siêu hiện nay chủ yếu xuất phát từ nhu cầu mở rộng năng lực sản xuất chứ không phải do tiêu dùng tăng. Nếu lượng nguyên liệu và thiết bị nhập khẩu được nhanh chóng chuyển hóa thành hàng hóa xuất khẩu trong các quý tiếp theo, đây sẽ là động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế những tháng cuối năm.

Xuất khẩu tăng trưởng cũng tạo hiệu ứng tích cực đối với thị trường lao động khi nhiều doanh nghiệp trong các ngành điện tử, dệt may, da giày, chế biến gỗ, thủy sản và logistics có thêm đơn hàng, mở rộng sản xuất và tạo việc làm. Cùng với đó, hoạt động xuất nhập khẩu sôi động còn góp phần tăng nguồn thu ngân sách, tạo thêm dư địa cho đầu tư phát triển.

Theo tính toán của Bộ Tài chính, khu vực xuất nhập khẩu dự kiến đóng góp khoảng 5,06% vào tăng trưởng GDP năm 2026.

Mục tiêu lớn, thách thức không nhỏ

Theo Nghị quyết số 01/NQ-CP, Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong năm 2026, đồng thời phấn đấu đưa kim ngạch xuất khẩu tăng 15–16%.

Tuy nhiên, để đạt mục tiêu này, bài toán đặt ra không chỉ là tăng kim ngạch mà còn phải nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Hiện khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vẫn chiếm gần 80% tổng kim ngạch xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp trong nước mới đóng góp khoảng 20%. Điều đó cho thấy động lực xuất khẩu vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực FDI và chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong hàng hóa xuất khẩu mới đạt khoảng 48,9%. Nghĩa là một phần đáng kể giá trị hàng xuất khẩu vẫn đến từ nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu, làm giảm mức độ lan tỏa của xuất khẩu đối với khu vực doanh nghiệp trong nước.

Theo Bộ Công Thương, nền kinh tế còn phải đối mặt với bốn thách thức lớn gồm: độ mở kinh tế cao khiến Việt Nam dễ bị tác động bởi biến động bên ngoài; phụ thuộc nhiều vào nguyên liệu nhập khẩu; xuất khẩu tập trung vào một số thị trường chủ lực; và chi phí logistics còn cao.

Trong khi đó, môi trường thương mại quốc tế đang thay đổi nhanh chóng. Các yêu cầu về phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi xanh, trách nhiệm xã hội và các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng khắt khe. Chỉ trong những tháng đầu năm 2026 đã phát sinh 16 vụ điều tra phòng vệ thương mại mới đối với hàng hóa Việt Nam.

Theo Bộ Tài chính, mỗi 1 tỷ USD nhập siêu có thể làm giảm khoảng 0,17% tốc độ tăng trưởng của cả năm. Vì vậy, điều quan trọng không phải là duy trì nhập siêu hay xuất siêu bằng mọi giá, mà là nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn nhập khẩu để tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn.

Để xuất khẩu tiếp tục là động lực của nền kinh tế, Bộ Công Thương sẽ đẩy mạnh khai thác hiệu quả các FTA, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa, ứng dụng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo trong cung cấp thông tin thị trường, đồng thời giảm chi phí logistics và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu.

Có thể thấy, tăng trưởng xuất khẩu 21% trong nửa đầu năm là tín hiệu tích cực, nhưng chưa phải đích đến. Thước đo quan trọng hơn là mức độ giá trị được giữ lại trong nền kinh tế. Khi doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, tỷ lệ nội địa hóa được nâng lên và năng lực cạnh tranh được cải thiện, xuất khẩu mới thực sự trở thành động lực bền vững cho mục tiêu tăng trưởng hai con số và nâng cao vị thế của Việt Nam trong thương mại toàn cầu.

Hà Phương