Xuất khẩu nông sản sang EU vượt "rào cản xanh" EVFTA bằng chuẩn hóa toàn diện

Kể từ khi Hiệp định EVFTA đi vào hiệu lực, bức tranh xuất khẩu sang EU của Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc. Theo số liệu từ Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP.HCM (ITPC), kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và EU đã tăng mạnh từ mức 49,8 tỷ USD vào năm 2019 lên gần 74 tỷ USD vào cuối năm 2025. Trong đó, thặng dư thương mại của Việt Nam đạt mức kỷ lục là 38,6 tỷ USD.

Đặc biệt, nhóm hàng nông, lâm, thủy sản đóng vai trò là điểm sáng lớn khi đạt kim ngạch xuất khẩu toàn quốc 50,75 tỷ USD năm 2025 và được dự báo sẽ vượt mốc 74 tỷ USD trong năm 2026.

Riêng tại đầu cầu kinh tế TP.HCM, xuất khẩu rau quả trong 7 tháng đầu năm 2026 đã ghi nhận mức tăng trưởng 15,84% so với cùng kỳ năm ngoái. Thành phố cũng đã ban hành Chương trình nâng cao chất lượng, giá trị nông sản gắn với phát triển thị trường giai đoạn 2026-2030 nhằm dọn đường cho hàng hóa tiếp tục gia tăng thị phần tại EU.

Dù Hiệp định EVFTA mang lại lợi thế cạnh tranh khổng lồ với lộ trình cắt giảm thuế quan lên tới 99% dòng thuế về 0% trong vòng 1 đến 5 năm đầu, nhưng thực tế cho thấy: hàng Việt không còn dễ dàng thâm nhập thị trường chỉ nhờ vào ưu đãi thuế. Doanh nghiệp hiện phải đối mặt trực diện với các quy chuẩn kỹ thuật phi thuế quan vô cùng khắt khe.

Hiện nay, châu Âu đang dẫn đầu xu hướng tiêu dùng xanh và bền vững, đồng nghĩa với việc các rào cản kỹ thuật liên tục được dựng lên và siết chặt.

Về mặt kỹ thuật, các quy định ngày càng khắt khe: Pháp áp dụng chính sách “Zero Tolerance” đối với dư lượng thuốc bảo vệ thực vật; EU ban hành Quy định bao bì và chất thải bao bì (PPWR) yêu cầu 100% bao bì phải có khả năng tái chế vào năm 2030; và Quy định chống mất rừng (EUDR) chính thức áp dụng từ cuối năm 2026 đối với cà phê, cao su, gỗ, đòi hỏi doanh nghiệp phải minh bạch hóa toàn bộ chuỗi cung ứng.

Bên cạnh tiêu chuẩn chất lượng, chi phí logistics là một gánh nặng lớn khi giá cước vận tải biển đi châu Âu liên tục tăng mạnh trong thời gian qua, ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt.

Để vượt qua các rào cản này, ông Trần Phú Lữ - Phó Giám đốc ITPC khuyến nghị doanh nghiệp cần thực hiện đồng bộ các giải pháp: Chủ động chuẩn hóa quy trình để đạt các chứng nhận an toàn thực phẩm quốc tế uy tín như HACCP, ISO 22000. Kiểm soát chặt chẽ dư lượng hóa chất ngay từ vùng trồng, đồng thời đầu tư vào chế biến sâu nông sản và chuyển đổi sang các loại bao bì thân thiện với môi trường.

Để đối phó với áp lực chi phí vận chuyển, doanh nghiệp cần chủ động đặt chỗ sớm, ký kết các hợp đồng vận tải dài hạn, đa dạng hóa tuyến đường vận chuyển và phối hợp liên kết gom hàng nhằm tối ưu hóa chi phí logistics.

Nhìn nhận từ thực tế của doanh nghiệp, ông Lê Hoàng An - Nhà sáng lập Công ty TNHH Anvan Dried Food khẳng định, đã đến lúc nông sản Việt phải thoát ly khỏi lối mòn xuất khẩu nguyên liệu thô để chuyển sang chế biến sâu nhằm gia tăng giá trị kinh tế.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, doanh nghiệp này đã tích hợp thành công công nghệ "giảm áp tức thời có kiểm soát" vào quy trình sản xuất các loại gia vị, cà phê và trái cây sấy từ năm 2019. Công nghệ này hỗ trợ kiểm soát chặt chẽ quá trình sấy, giảm thiểu tối đa tải lượng vi sinh và giúp sản phẩm tự nhiên duy trì độ ổn định vượt trội, đáp ứng hoàn hảo các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế ngay từ khâu thiết kế sản phẩm ban đầu.

"Công nghệ không thay thế giá trị tự nhiên mà đóng vai trò bảo tồn và nâng tầm các giá trị cốt lõi đó. Đây là cơ sở thực tiễn để kết hợp nguồn tài nguyên bản địa với tiêu chuẩn kỹ thuật tiên tiến, tạo ra sản phẩm có năng lực cạnh tranh toàn cầu.", ông Lê Hoàng An chia sẻ.

Song song với việc nâng cao chất lượng sản phẩm, việc kiểm soát rủi ro pháp lý khi giao thương với các đối tác châu Âu đang là lỗ hổng lớn của nhiều doanh nghiệp trong nước. Theo Luật sư Chử Lan Phương - Luật sư điều hành Công ty Luật CEVEN LAW, không ít doanh nghiệp Việt đã vấp phải sai lầm nghiêm trọng khi vội vã cấp quyền phân phối độc quyền trên toàn lãnh thổ EU cho đối tác mới mà chưa đánh giá, kiểm định đầy đủ năng lực thực tế của họ.

Để bảo vệ quyền lợi và giảm thiểu tranh chấp, doanh nghiệp cần áp dụng triệt để quy trình kiểm soát rủi ro 3 bước: Thẩm định pháp nhân, chủ sở hữu, năng lực tài chính, mạng lưới, khách hàng và mức độ tuân thủ của đối tác; Ký kết hợp đồng ràng buộc về lãnh thổ, thời hạn, MOQ, KPI, hoạt động marketing, dữ liệu, khiếu nại và điều kiện chấm dứt; Thiết lập cơ chế kiểm soát định kỳ, giám sát báo cáo, kiểm tra KPI và giữ quyền chấm dứt hợp đồng nếu đối tác không đạt cam kết.

Bên cạnh đó, trong giai đoạn 2026-2027, bản chất của các hợp đồng thương mại quốc tế đã thay đổi sâu sắc. Hợp đồng không đơn thuần là văn bản phân chia doanh thu mà đã trở thành công cụ phân bổ trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Các điều khoản hiện đại cần bổ sung chi tiết trách nhiệm về an toàn dữ liệu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), quyền kiểm tra tuân thủ và bảo hiểm bồi thường thiệt hại.

Cuối cùng, để tiếp cận thị trường Pháp và EU bền vững, việc chủ động bố trí đại diện pháp lý ngay tại EU, chuẩn hóa bao bì theo tiêu chuẩn CE, lựa chọn kênh phân phối phù hợp và đăng ký bảo hộ song song cả nhãn hiệu lẫn kiểu dáng công nghiệp là những bước đi chiến lược mà doanh nghiệp Việt không thể bỏ qua.

Tuấn Kiệt