Xa xỉ - phù phiếm hay động lực phát triển?

Từ thuở bình minh của nhân loại, khi con người vừa thoát khỏi đời sống hang hốc tối tăm, mầm mống của sự đòi hỏi những điều dư thừa đã trỗi dậy. Lịch sử thế giới từng chứng kiến sự ra đời của những quần thể Kim tự tháp khổng lồ vươn mình trên cát trắng sa mạc. Những lăng mộ vĩ đại này, tự thân chúng, chính là định nghĩa hoàn hảo nhất cho sự hao tốn nhân lực và vật lực ở mức độ cực đoan. 

Hậu thế ngày nay đứng trước những công trình này luôn mang trong mình một sự giằng xé nội tâm. Chúng ta e ngại việc ngợi ca các vị Pharaoh bởi đằng sau những khối đá tảng kia là máu và nước mắt của hàng vạn nô lệ, nhưng đồng thời lại choáng ngợp trước di sản vô giá mà họ để lại. Việc phán xét đúng sai, ngợi ca hay lên án thói hoa mỹ của các bậc đế vương Ai Cập hoàn toàn phụ thuộc vào lăng kính thời đại và hệ quy chiếu đạo đức của từng cá nhân.

Câu chuyện về khát vọng tiêu pha đắt đỏ này cũng in đậm dấu ấn trên mảnh đất hình chữ S của chúng ta từ ngàn xưa. Dưới lòng đất sâu, những mũi thuổng của các nhà khảo cổ đã đánh thức vô vàn minh chứng sống động. Điển hình như tại khu mộ táng Lai Nghi thuộc tỉnh Quảng Nam, các chuyên gia đã khai quật được một bộ sưu tập trang sức vàng rực rỡ lên tới một trăm lẻ tám món. Sự hiện diện của những chiếc khuyên tai hai đầu thú được chế tác vô cùng tinh xảo từ vàng và đá quý khiến bất cứ ai chiêm ngưỡng cũng phải trầm trồ.

Dịch chuyển tầm nhìn ra khu vực văn hóa Đông Sơn hùng tráng, những ngôi mộ cổ cũng cất giấu vô vàn món đồ tùy táng lộng lẫy. Người xưa đã trân trọng đặt vào nơi an nghỉ của giới tinh hoa những chiếc vòng tay điêu luyện, những chuỗi hạt lấp lánh đẽo gọt từ đá quý, thủy tinh và đồng thau nguyên chất. 

Việc sử dụng các loại vật liệu quý hiếm để chế tác đồ trang sức mang ý nghĩa vượt xa nhu cầu làm đẹp thông thường. Nó là bản cáo trạng không lời về sự phân hóa giai cấp sâu sắc trong xã hội cổ đại, nơi giới cầm quyền dùng vật chất để xác lập quyền uy. Quan trọng hơn hết, những tàn tích này là bằng chứng hùng hồn khẳng định người Việt cổ đã sớm say mê cái đẹp xa xỉ và sẵn sàng chi trả cho những món đồ tráng lệ ngay khi có điều kiện.

Nhìn lại toàn cảnh bức tranh quá khứ, chúng ta rất dễ dàng đưa ra những phán xét gay gắt và lên án tầng lớp giàu có quay lưng lại với nỗi thống khổ của sinh linh để đắm mình trong nhung lụa. Dẫu vậy, nếu lùi lại một bước để quan sát vạn vật dưới lăng kính biện chứng và khoa học của triết học lịch sử, chúng ta sẽ nhận ra sự khao khát cái đẹp đắt đỏ này chứa đựng một nghịch lý vĩ đại. Nó chính là khối động cơ mạnh mẽ nhất thúc đẩy bánh xe lịch sử nhân loại tiến về phía trước.

Hãy làm một phép thử tư duy. Giả sử các vị Pharaoh không ôm mộng tưởng về một cõi vĩnh hằng xa xỉ, liệu nhân loại có bị ép buộc phải vắt kiệt khối óc để phát minh ra mặt phẳng nghiêng, hệ thống ròng rọc cơ học hay những định lý toán học và vật lý siêu việt nhằm di chuyển những khối đá khổng lồ? Những công trình khởi nguồn từ sự đòi hỏi tột cùng ấy nay lại trở thành di sản vô giá, mang lại nguồn thu khổng lồ nuôi sống hậu duệ của người Ai Cập sau hàng thiên niên kỷ.

Quay trở lại mảnh đất quê hương, nếu tổ tiên người Việt cứ mãi bằng lòng với những vật dụng bằng đất nung thô sơ, ghẻ lạnh mọi nhu cầu trang trí tinh xảo, chúng ta sẽ vĩnh viễn không thể sở hữu kỹ nghệ đúc đồng điêu luyện. Thiếu đi sự thúc bách của tầng lớp quý tộc về những món đồ nghi lễ đẳng cấp, những chiếc trống đồng rền vang uy lực - biểu tượng kiêu hãnh của văn minh Việt Nam - sẽ chẳng bao giờ có cơ hội hình thành. 

Nhờ có những công trình, những vật phẩm đòi hỏi sự hoàn mỹ tuyệt đối ấy mà tay nghề thủ công, nghệ thuật chạm khắc và tư duy thẩm mỹ của người thợ Việt Nam mới bị ép phải vươn lên tầm cao mới, để lại cho muôn đời sau những kiệt tác kiến trúc khiến cả thế giới ngưỡng mộ.

Đứng trước sự phán xét của dòng thời gian, thói quen tiêu dùng xa hoa thực chất mang bản tính trung lập. Nó chỉ trở thành tội ác khi xuất hiện sai thời điểm, lạc nhịp giữa bối cảnh đất nước lầm than. Ngược lại, khi xã hội bước vào giai đoạn thái bình thịnh trị, sản xuất thặng dư dồi dào, việc mưu cầu những giá trị thẩm mỹ đắt đỏ lại trở thành một quy luật tất yếu. 

Hiện tượng này hoàn toàn khớp với những nấc thang trên đỉnh tháp nhu cầu Maslow, nơi con người khao khát được thể hiện bản thân và đắm chìm trong cái đẹp sau khi đã no ấm.

Anh Tú