Việt Nam cần chọn đúng mắt xích để bứt phá trong ngành công nghiệp bán dẫn

Đây cũng là một trong những vấn đề được đặt ra tại Diễn đàn "Đồng hành cùng Việt Nam hiện thực hóa khát vọng phát triển công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và đổi mới sáng tạo" diễn ra mới đây.

Không thể "ôm" toàn bộ chuỗi giá trị

Theo ông Nguyễn Văn Khoa, Tổng Giám đốc Tập đoàn FPT, câu hỏi quan trọng nhất không phải là "Việt Nam có làm được chip hay không", mà là làm ra sản phẩm gì, bán cho ai và giữ lại được bao nhiêu giá trị trong chuỗi cung ứng. Đây là cách tiếp cận khác biệt so với tư duy phát triển công nghiệp truyền thống vốn thiên về năng lực sản xuất.

Thực tế cho thấy chuỗi giá trị bán dẫn gồm nhiều mắt xích như nghiên cứu, thiết kế, IP, chế tạo wafer, đóng gói, kiểm thử, đo lường, phần mềm thiết kế (EDA), vật liệu, thiết bị và đào tạo nhân lực. Mỗi công đoạn đều có thị trường, khách hàng và yêu cầu công nghệ riêng. Vì vậy, việc lựa chọn đúng phân khúc sẽ quyết định khả năng cạnh tranh của quốc gia.

Theo số liệu được công bố tại Phiên họp Ban Chỉ đạo quốc gia về phát triển công nghiệp bán dẫn, đến đầu năm 2026 Việt Nam đã tham gia hầu hết các công đoạn trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu. Hiện cả nước có hơn 50 doanh nghiệp thiết kế chip, khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế vi mạch, 241 dự án FDI trong lĩnh vực bán dẫn với tổng vốn đăng ký trên 14,2 tỷ USD. Mỗi năm, hơn 240 trường đại học đào tạo khoảng 134.000 sinh viên khối kỹ thuật, trong đó khoảng 6.000 kỹ sư thiết kế vi mạch tốt nghiệp.

Những con số này cho thấy Việt Nam đã hình thành nền tảng ban đầu khá đầy đủ. Tuy nhiên, so với các cường quốc bán dẫn như Hoa Kỳ, Hàn Quốc hay Đài Loan (Trung Quốc), năng lực chế tạo wafer và sở hữu công nghệ lõi vẫn còn khoảng cách lớn.

 Chính vì vậy, giới chuyên gia cho rằng chiến lược hiệu quả nhất không phải là đầu tư dàn trải mà là lựa chọn những mắt xích có khả năng tạo lợi thế cạnh tranh, đồng thời kết hợp với các đối tác quốc tế để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Những công đoạn Việt Nam có nhiều cơ hội

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang dịch chuyển, Việt Nam được đánh giá có nhiều lợi thế ở bốn nhóm lĩnh vực.

Thứ nhất là thiết kế chip. Đây là lĩnh vực có giá trị gia tăng cao nhưng không đòi hỏi vốn đầu tư nhà máy hàng chục tỷ USD như chế tạo wafer. Với nguồn nhân lực CNTT đông đảo cùng sự phát triển mạnh của AI và phần mềm, Việt Nam có điều kiện mở rộng năng lực thiết kế IC phục vụ ô tô, IoT, điện tử tiêu dùng và công nghiệp.

Thứ hai là đóng gói và kiểm thử (Assembly, Packaging & Testing). Đây hiện là thế mạnh của Việt Nam khi nhiều tập đoàn lớn đã đầu tư các nhà máy quy mô lớn. Theo đánh giá của Chính phủ, Việt Nam đang nổi lên là mắt xích quan trọng của khu vực Đông Nam Á ở công đoạn này.

Thứ ba là phát triển chip chuyên dụng. FPT lựa chọn chip nguồn (Power IC) làm sản phẩm đầu tiên vì nhu cầu thị trường lớn và phù hợp với năng lực hiện nay của doanh nghiệp. Đây được xem là hướng đi thực tế thay vì theo đuổi ngay các dòng chip tiên tiến nhất.

Thứ tư là dịch vụ kỹ thuật và hệ sinh thái hỗ trợ, bao gồm đo lường, phân tích vật liệu, kiểm định chất lượng, phần mềm thiết kế, đào tạo và nghiên cứu phát triển.

Một trong những đề xuất đáng chú ý của FPT là xây dựng mạng lưới hạ tầng bán dẫn dùng chung cấp quốc gia.

Theo doanh nghiệp này, các thiết bị phục vụ nghiên cứu, phân tích vật liệu và kiểm thử chip có giá trị đầu tư rất lớn, công nghệ thay đổi nhanh và chi phí vận hành cao. Nếu mỗi trường đại học hoặc doanh nghiệp tự đầu tư sẽ rất lãng phí nguồn lực.

Do đó, FPT đề xuất hình thành các phòng thí nghiệm dùng chung kết nối với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), cho phép doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học cùng khai thác, đồng thời tăng cường hợp tác với các tập đoàn công nghệ quốc tế trong lĩnh vực đo lường, phân tích lỗi và kỹ thuật ngược (reverse engineering).

Mô hình này cũng phù hợp với xu hướng của nhiều quốc gia phát triển, nơi các phòng thí nghiệm quốc gia trở thành hạ tầng nghiên cứu phục vụ toàn bộ hệ sinh thái.

Nguồn nhân lực vẫn là yếu tố quyết định

Dù hạ tầng và vốn đầu tư rất quan trọng, nhiều chuyên gia cho rằng lợi thế bền vững nhất của Việt Nam vẫn là con người. Hiện Chính phủ đang triển khai Chương trình phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn, thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp nhằm đào tạo đội ngũ kỹ sư chất lượng cao.

Theo nhiều chuyên gia, nếu Việt Nam có thể hình thành đội ngũ hàng chục nghìn kỹ sư bán dẫn chất lượng cao trong những năm tới, đây sẽ là lợi thế cạnh tranh rất lớn khi các tập đoàn toàn cầu tiếp tục đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Ngoài ra, trong bối cảnh ngành bán dẫn toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ, Việt Nam được đánh giá là điểm đến hấp dẫn nhờ môi trường chính trị ổn định, lực lượng lao động trẻ, vị trí địa kinh tế thuận lợi và chính sách thu hút đầu tư có chọn lọc.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng lợi thế địa chính trị chỉ mang tính ngắn hạn. Muốn tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, Việt Nam cần phát triển năng lực nội sinh thông qua doanh nghiệp trong nước, hệ thống nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và sở hữu công nghệ.

Trong bối cảnh Nghị quyết 57 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực phát triển đất nước, cách tiếp cận dựa trên thị trường, năng lực cạnh tranh và lợi thế quốc gia được kỳ vọng sẽ góp phần giúp Việt Nam đi nhanh hơn trên con đường xây dựng ngành công nghiệp bán dẫn hiện đại, tự chủ và có sức cạnh tranh quốc tế.

Bích Diệp