Từ bản làng lên không gian số: Vải lanh Mông bước ra thế giới

Khi tấm vải hồi môn mở ra một lối rẽ

Sinh ra và lớn lên tại thôn Nhèo Lủng, xã Đồng Văn (Tuyên Quang), Vàng Thị Dế lớn lên cùng tiếng guồng quay sợi, khung cửi và những tấm vải lanh mẹ cất kỹ trong hòm gỗ – thứ được coi là “gia bảo” của phụ nữ Mông, dành cho ngày về nhà chồng. Với người Mông, vải lanh không chỉ là trang phục, mà còn gắn với tín ngưỡng, đời sống tinh thần và ký ức cộng đồng.

Bước ngoặt đến vào thời điểm dịch Covid-19, khi Dế đang là sinh viên Đại học Văn hóa Hà Nội và mất nguồn thu từ công việc làm thêm. Trở về nhà, trong một lần dọn gác mái, cô tình cờ tìm thấy những tấm vải lanh cũ của mẹ. Quyết định “liều” bán thử tấm vải hồi môn – điều từng bị coi là cấm kỵ – lại mở ra một lối rẽ không ngờ: lần đầu tiên, Dế nhận ra giá trị của lanh không chỉ nằm ở ký ức, mà còn ở khả năng tạo sinh kế nếu được nhìn nhận đúng cách.

Từ những đơn hàng nhỏ lẻ trên mạng xã hội, cô gái Mông trẻ dần hình thành suy nghĩ rõ ràng hơn: nếu không để nhiều người biết đến, lanh sẽ mãi nằm yên trong hòm gỗ; nếu không thay đổi cách làm, nghề truyền thống sẽ lặng lẽ mai một cùng thế hệ các bà, các mẹ.

Trong cách gọi của đồng bào, đó là “dệt lanh”, nhưng trên thị trường quốc tế, chất liệu này thường được giới thiệu trong nhóm hemp-based fabrics – các loại vải sợi thực vật tự nhiên, bền vững, gắn với tri thức bản địa và lối sống hài hòa với thiên nhiên. Sợi gai dầu (hemp) được đánh giá là một trong những loại sợi tự nhiên bền chắc nhất, có khả năng thoáng khí, kháng khuẩn, chống tia UV và thân thiện với môi trường nhờ quy trình canh tác ít nước, có khả năng cải tạo đất. Cách tiếp cận này giúp vải lanh Mông dễ dàng bước vào chuỗi giá trị toàn cầu, trong khi giá trị thủ công và bản sắc văn hóa vẫn được giữ nguyên.

Mạng xã hội – cánh cửa đưa lanh ra khỏi bản

Không có vốn lớn, không có kinh nghiệm kinh doanh, Vàng Thị Dế bắt đầu bằng những gì sẵn có: chiếc điện thoại, mạng xã hội và câu chuyện thật về vải lanh Mông. Những bài viết, hình ảnh, video ghi lại từng công đoạn trồng lanh, xe sợi, dệt vải, nhuộm chàm được đăng tải đều đặn. Không quảng cáo ồn ào, Dế kể câu chuyện của lanh bằng sự chân thành và hiểu biết văn hóa bản địa.

Từ Facebook, Instagram, các nền tảng trực tuyến đã giúp những tấm vải lanh vượt qua các con dốc quanh bản, đến với khách hàng ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, rồi xa hơn là Thái Lan, Nhật Bản, Mỹ. Dế tự viết email bằng tiếng Anh, chủ động kết nối với các cửa hàng, nhà thiết kế, mang theo không chỉ sản phẩm mà cả câu chuyện văn hóa phía sau mỗi tấm vải.

Song song với việc bán vải thô, Dế từng bước làm mới lanh bằng cách kết hợp với thiết kế hiện đại: túi, áo, khăn, đồ trang trí… để chất liệu truyền thống bước vào đời sống đương đại một cách tự nhiên. Xưởng lanh Hemp Hmong Vietnam cũng từ đó hình thành, tạo việc làm ổn định cho phụ nữ Mông tại địa phương, giúp họ sống được từ chính nghề truyền thống của mình.

Không dừng lại ở thị trường trong nước, hành trình của vải lanh Mông tiếp tục được mở rộng qua các diễn đàn và hội thảo quốc tế. Từ Diễn đàn Côn Minh, Hội thảo di sản văn hóa phi vật thể Lancang – Mekong, đến Diễn đàn Gai dầu quốc tế châu Á, Vàng Thị Dế xuất hiện như một đại diện của thế hệ người Mông trẻ: có tri thức, có bản lĩnh hội nhập và ý thức rõ ràng về giá trị di sản.

Ở mỗi không gian quốc tế, Dế không chỉ giới thiệu sản phẩm, mà còn kể câu chuyện về cộng đồng – về những người phụ nữ Mông dệt vải tại nhà, về việc bảo tồn nghề gắn với sinh kế bền vững. Sự trân trọng của bạn bè quốc tế đối với vải lanh đã tác động ngược trở lại bản làng, giúp bà con thay đổi cách nhìn: từ chỗ coi lanh chỉ là đồ dùng trong gia đình, nay trở thành niềm tự hào văn hóa và nguồn thu nhập chính đáng.

Giữ nghề bằng tư duy mới, sống được từ di sản

Khi sắc xuân đang dần rực rỡ trên cao nguyên Đồng Văn, Vàng Thị Dế lại tất bật chuẩn bị cho chuyến đi Tokyo (Nhật Bản), nơi vải lanh Mông dự kiến sẽ xuất hiện tại hội chợ quốc tế vào đầu năm 2026. Với Dế, đó không chỉ là hoạt động thương mại, mà là một bước tiếp nối trong hành trình đưa văn hóa bản địa đến với thế giới bằng ngôn ngữ của thời đại số.

Hành trình của cô gái Mông trẻ cho thấy một điều rõ ràng: nghề truyền thống không tự mất đi, mà mất đi khi thiếu người tiếp nối bằng tư duy phù hợp với thời đại. Việc tận dụng mạng xã hội, xây dựng câu chuyện sản phẩm và kết nối thị trường quốc tế không làm mất bản sắc của lanh, mà ngược lại, giúp giá trị văn hóa được nhận diện rõ hơn trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Trong những kế hoạch sắp tới, Dế mong muốn xây dựng một “bảo tàng sống” về vải lanh ngay tại xưởng, kết hợp workshop và tour trải nghiệm để du khách có thể trực tiếp chạm, thử và hiểu về các công đoạn dệt truyền thống. Xa hơn, cô đặt mục tiêu đưa Hemp Hmong Vietnam trở thành đơn vị cung cấp sợi lanh quy mô lớn, đồng thời khơi dậy niềm tự hào nghề nghiệp cho thế hệ trẻ người Mông.

Từ cao nguyên đá, những tấm vải lanh mộc mạc đang lặng lẽ vượt núi, vượt rừng, mang theo câu chuyện về một dân tộc biết giữ gìn bản sắc bằng chính sự đổi mới. Và trong hành trình ấy, không gian số – khi được sử dụng đúng cách – đã trở thành chiếc cầu nối để di sản văn hóa bước ra thế giới bằng một diện mạo mới.

Tiến Vinh