Từ 6,7 tỷ USD lên hơn 500 tỷ USD: 40 năm đổi thay của kinh tế Việt Nam

Từ điểm xuất phát thấp đến nền kinh tế hơn 500 tỷ USD

Tại Hội thảo khoa học Quốc gia: “Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới”, theo GS.TS Ngô Thắng Lợi, Giảng viên cao cấp, Đại học Kinh tế Quốc dân, phát triển kinh tế cần được nhìn nhận là một quá trình biến đổi toàn diện, trong đó kinh tế là đòn bẩy, còn nâng cao chất lượng cuộc sống và phúc lợi của người dân mới là mục tiêu cuối cùng. Cốt lõi của quá trình này nằm ở thể chế, chính sách và cách thức phân phối thành quả phát triển.

Nhìn lại 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể trên cả phương diện kinh tế và xã hội. Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân khoảng 6,4% mỗi năm, cao hơn đáng kể mức tăng trưởng chung của kinh tế thế giới.

Nếu năm 1990, GDP Việt Nam chỉ đạt khoảng 6,7 tỷ USD, đứng thứ 85 thế giới, thì sau 40 năm quy mô nền kinh tế đã vượt 500 tỷ USD, vươn lên vị trí khoảng thứ 35 thế giới. Quy mô GDP tăng hơn 70 lần trong bối cảnh Việt Nam từng xuất phát từ một nền kinh tế có quy mô rất nhỏ.

Thu nhập bình quân đầu người cũng có bước tiến dài. Năm 1990, chỉ tiêu này mới đạt khoảng 99 USD/người/năm, thuộc nhóm thấp nhất thế giới. Đến năm 2009, Việt Nam thoát khỏi nhóm quốc gia có thu nhập thấp và bước vào nhóm thu nhập trung bình thấp. Đến năm 2025, thu nhập bình quân đầu người đạt khoảng 4.970 USD, đưa Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình cao.

Theo GS.TS Ngô Thắng Lợi, những kết quả trên không chỉ thể hiện qua các chỉ số kinh tế. Chất lượng phát triển con người cũng được cải thiện rõ rệt. Chỉ số phát triển con người (HDI) từ mức 0,499 trong giai đoạn đầu Đổi mới đã tăng lên 0,766 vào năm 2025, đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia có HDI cao.

Tuy vậy, phía sau những con số tích cực vẫn là những điểm nghẽn cần được tháo gỡ. Tăng trưởng đang có dấu hiệu chậm lại, trong khi mô hình phát triển vẫn phụ thuộc đáng kể vào vốn đầu tư, khu vực FDI và các yếu tố đầu vào truyền thống.

Từ “1i” sang “3i”: Động lực mới cho mục tiêu thu nhập cao

GS.TS Nguyễn Trọng Hoài, Giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế TP.HCM, cho rằng sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đi từ điểm xuất phát thấp để trở thành quốc gia thu nhập trung bình cao. Tuy nhiên, để bước lên nhóm thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam phải giải quyết bài toán năng suất.

Theo ông, dư địa tăng trưởng nhờ chuyển dịch cơ cấu đang thu hẹp. Việc chuyển lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp chế tạo, từ nông thôn ra thành thị từng là động lực quan trọng nhưng không còn tạo ra mức tăng trưởng mạnh như trước. Vì vậy, nền kinh tế phải chuyển sang dựa nhiều hơn vào chất lượng lao động, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Một điểm nghẽn khác nằm ở giá trị gia tăng trong nước. Xuất khẩu tăng nhanh nhưng phần giá trị Việt Nam tạo ra trong chuỗi giá trị toàn cầu còn hạn chế. Khu vực FDI vẫn đóng vai trò lớn trong các ngành xuất khẩu công nghệ cao, trong khi mức độ lan tỏa công nghệ và liên kết với doanh nghiệp trong nước chưa tương xứng.

Nghiên cứu của nhóm chuyên gia Đại học Kinh tế TP.HCM cho rằng nếu tiếp tục mô hình tăng trưởng hiện tại, Việt Nam sẽ khó đạt mục tiêu thu nhập cao. Ngược lại, nếu cải cách mạnh mẽ và xử lý đúng các điểm nghẽn, Việt Nam có khả năng trở thành quốc gia thu nhập cao vào khoảng năm 2045-2047.

Theo đó, tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) cần được cải thiện mạnh, từ khoảng 0,2% hiện nay lên bình quân khoảng 2% mỗi năm. Trọng tâm phải là đầu tư cho công nghệ, đổi mới sáng tạo, nhân lực chất lượng cao và nâng cao nội lực của doanh nghiệp Việt Nam.

GS.TS Nguyễn Trọng Hoài đề xuất chuyển từ mô hình “1i”, chủ yếu dựa vào Investment (đầu tư), sang mô hình “3i” gồm Investment, Infusion và Innovation, tức đầu tư, lan tỏa công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Cùng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Kinh tế và Quản lý công, Trưởng khoa Kế hoạch phát triển, Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng mô hình tăng trưởng của Việt Nam phải chuyển mạnh từ chiều rộng sang chiều sâu, dựa vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Theo ông, Việt Nam cần tạo ra những giá trị đặc thù do chính doanh nghiệp Việt Nam làm chủ, thay vì chủ yếu tham gia gia công. Để tạo động lực mới, cần nâng cao chất lượng thể chế, xây dựng năng lực quản trị hiệu quả và tạo cơ chế kết nối chặt chẽ giữa Chính phủ, doanh nghiệp và khu vực công nghệ.

Ông đề xuất 7 yếu tố cho mô hình phát triển mới, gồm: định hướng quốc gia và năng lực trung tâm; tự chủ, tích hợp và liên kết giữa Chính phủ, doanh nghiệp và công nghệ; chính sách công nghiệp có trọng tâm; phát triển nguồn nhân lực và năng lực mới; hạ tầng, tài chính phát triển và nền tảng số; mở cửa có chiến lược gắn với hội nhập toàn cầu; quản trị dựa trên bằng chứng và đồng thuận xã hội.

Hà Giang