TS Nguyễn Đức Kiên: Tầm nhìn dài hạn, chấp nhận “đau đớn” mới có thương hiệu toàn cầu

Vươn ra biển lớn, xây dựng thương hiệu toàn cầu từ lâu đã trở thành khát vọng, thậm chí là mệnh lệnh của nền kinh tế Việt Nam. Phóng viên Tạp chí điện tử Thương hiệu và Pháp luật đã có cuộc phỏng vấn TS Nguyễn Đức Kiên - Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện Chiến lược Phát triển Kinh tế số, Nguyên Tổ trưởng Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng về vấn đề này.

- Thưa ông, hiện nay số lượng thương hiệu Việt thực sự định vị được tên tuổi trên bản đồ toàn cầu chưa nhiều. Theo ông, đâu là điểm nghẽn lớn nhất khiến doanh nghiệp (DN) Việt chưa thể bứt phá?

TS Nguyễn Đức Kiên: Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở cấu trúc quy mô. Chúng ta có tới gần 97% DN là nhỏ và siêu nhỏ. Trong lịch sử phát triển kinh tế thế giới, không một quốc gia nào có thể công nghiệp hóa thành công nếu chỉ dựa hoàn toàn vào lực lượng này. 

Đã có một thời kỳ chúng ta quá ngả theo hướng hỗ trợ DN nhỏ và siêu nhỏ mà quên mất việc xây dựng "khung xương sống" vững chắc cho nền kinh tế. Đến ngày hôm nay, chúng ta đang phải trả giá.

- Cũng có ý kiến cho rằng DN Việt đang quá tập trung vào gia công và giá rẻ hơn là xây dựng giá trị thương hiệu. Ông đánh giá thế nào về nhận định này?

TS Nguyễn Đức Kiên: Những nhận xét như thế chỉ là lý thuyết và chưa thực sự hiểu DN. Để có tiền xây dựng thương hiệu hay mở rộng quy mô, điều kiện tiên quyết là DN phải tồn tại được trên thị trường. Không có thị trường thì không thể nói đến chuyện to hay nhỏ, hay thương hiệu.

Chúng ta cứ ngồi nói lý thuyết với nhau nhưng lại quên mất một điều cốt lõi: Thị trường và người tiêu dùng mới là nơi nuôi sống DN. Nếu không tạo lập được một thị trường nội địa đủ lớn làm bệ đỡ, DN rất khó để vươn ra ngoài.

Chúng ta hay có tư duy "thấy hàng xóm ăn khoai cũng vác mai đi đào", đặt kỳ vọng quá lớn không sát thực tế dẫn đến sự lúng túng. DN Việt thực sự có ý chí, nhưng đang lâm vào cảnh "lực bất tòng tâm" khi công nghệ thiếu thốn, thị trường hạn hẹp và nguồn nhân lực được đào tạo bài bản còn quá ít.

Việc đi làm gia công ở giai đoạn đầu không có gì là xấu. Nhưng phải làm sao để phần gia công đó đảm bảo đủ nuôi sống DN và tạo ra tích lũy. Có tích lũy rồi mới làm được các việc khác. Hãy thực tế, đừng mơ mộng.

- Vậy đâu là giải pháp để các thương hiệu Việt vươn ra thế giới, theo ông?

TS Nguyễn Đức Kiên: Để một quốc gia đang phát triển có thể đi tắt đón đầu, chúng ta buộc phải tìm kiếm các thị trường ngách và tự định hình tiêu chuẩn sản phẩm dựa trên chính năng lực thực tế, kết hợp đầu tư công nghệ để tạo ra tính độc bản. Hãy nhìn vào lụa tơ tằm - sản phẩm đặc trưng mà thế giới hầu như chỉ có Trung Quốc và Việt Nam có thế mạnh. Vấn đề là chúng ta có xây dựng được bộ tiêu chuẩn riêng cho sản phẩm lụa của mình để thế giới phải công nhận và tuân theo hay không?

Từ mật độ sợi dành cho caravat hay áo sơ mi, độ chịu lực của sợi ngang, sợi dọc, cho đến công nghệ in một mặt hay hai mặt... tất cả đều phải quy ra tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng. Thương hiệu lớn như Hermès không hề có xưởng sản xuất, họ đặt hàng từ Trung Quốc hay Việt Nam nhưng họ áp đặt tiêu chuẩn độc quyền của họ. Nhờ vậy, một chiếc caravat của họ có thể bán với giá từ 800 đến 1.200 USD. Đó chính là sức mạnh của thương hiệu dựa trên tiêu chuẩn cốt lõi.

Bên cạnh bản sắc, thì một vấn đề cũng khiến không ít DN băn khoăn là sự dung hòa giữa bản sắc văn hóa Việt với các tiêu chuẩn toàn cầu?

TS Nguyễn Đức Kiên: Tôi thấy nhiều người đang đòi hỏi một điều mâu thuẫn: Muốn xây dựng thương hiệu Việt nhưng lại đòi hỏi nó phải hòa đồng với tiêu chuẩn quốc tế theo kiểu đánh mất mình. Thương hiệu Việt bản chất chính là bản sắc Việt, không thể lai căng.

Văn hóa và bản sắc của dân tộc Việt Nam là văn hóa vì con người và sự trường tồn, tương đồng với khái niệm "phát triển bền vững" hay "phát triển xanh" của thế giới. Khi xuất khẩu, hãy chứng minh sản phẩm của chúng ta là 100% hữu cơ, tự nhiên và thân thiện với môi trường. Chúng ta nuôi tằm, kéo sợi, dệt lụa, áp dụng công nghệ pha bông vào sợi tơ để đáp ứng yêu cầu thế giới. Đó chính là bản sắc Việt, chứ không phải bắt con tằm Việt Nam hội nhập bằng cách cho ăn bánh mì thay vì ăn lá dâu.

Xây dựng thương hiệu Việt nghĩa là sản phẩm đó đáp ứng toàn bộ quy chuẩn khắt khe nhất của thế giới, đồng thời tích hợp các tiêu chuẩn đặc thù của Việt Nam vào, rồi dùng các biện pháp ngoại giao, kết nối để thế giới công nhận tiêu chuẩn của chúng ta. 

Hội nhập kinh tế quốc tế có ba cấp độ: Một là tham gia cuộc chơi và hiểu luật chơi; hai là tham gia sâu, tạo vị thế bình đẳng trong chuỗi sản xuất toàn cầu để tự định giá phân khúc của mình; ba là định hình luật chơi. Hiện tại, cấp độ 1 chúng ta còn chưa hoàn thiện thì chưa thể vội nhảy lên mức độ ba được.

- Khi bước ra thị trường thế giới, ông có lưu ý đặc biệt nào giúp DN tránh được những tổn thất không đáng có về rào cản pháp lý và văn hóa?

TS Nguyễn Đức Kiên: Chúng ta cần rạch ròi, đừng nhầm lẫn giữa bản sắc văn hóa dân tộc với thuộc tính của một sản phẩm công nghiệp được tiêu chuẩn hóa toàn cầu. Khi Toyota bán xe ở Mỹ hay Việt Nam, xe vẫn phải tuân theo một tiêu chuẩn kỹ thuật duy nhất. Điểm khác biệt mang tính văn hóa của một sản phẩm dân dụng nằm ở nét vẽ, ở tạo dáng thiết kế chứ không phải ở công năng cốt lõi. Do đó, khái niệm "văn hóa DN" hay "văn hóa sản phẩm" cần được hiểu trong một phạm vi rất hẹp và thực tế để tránh những bình luận cảm tính, làm khó DN.

Áo dài Việt Nam rất đẹp, nhưng nếu xuất khẩu sang châu Âu để mặc vào mùa đông thì không ai mua vì không phù hợp thời tiết. Nếu cứ áp cái gọi là bản sắc văn hóa một cách tràn lan lên mọi sản phẩm xuất khẩu thì DN không thể đáp ứng được. Hàng dệt may xuất khẩu chủ lực của chúng ta vẫn phải là comple, áo khoác, sơ mi, áo polo vì đó là những chuẩn mực đối ngoại toàn cầu đã được mặc định. 

Đừng choàng lên sản phẩm những danh từ quá mỹ miều, điều đó chỉ tạo cơ hội cho dư luận bới lông tìm vết và gây khó dễ cho DN. Truyền thông và xã hội cũng cần có cái nhìn công minh với DN, bởi chặng đường xây dựng thương hiệu toàn cầu chưa bao giờ dễ dàng. Từ khóa ở đây chính là “tầm nhìn dài hạn và tư duy chấp nhận đau đớn để tích lũy”.

- Từ những nhược điểm cố hữu của DN nội, vai trò điều tiết mang tính chiến lược của Nhà nước cần thay đổi như thế nào để chắp cánh cho thương hiệu Việt?

TS Nguyễn Đức Kiên: Nhược điểm cố hữu của DN Việt là quy mô gia đình, thiếu KH-CN, tay nghề truyền khẩu và tính liên kết cộng đồng rất kém. 

DN Việt khi mới ra khơi giống như người đang bám vào mạn một con tàu thủy lớn mang tên FDI. Khi tàu chạy chậm ở lòng sông thì bám được, nhưng khi tàu ra đến cửa biển tốc độ cao, nếu không có sự hỗ trợ, DN sẽ bị tuột tay và chìm. 

Vai trò của Nhà nước ở đây là phải đưa ra các rào cản kỹ thuật điều tiết tốc độ, tạo điều kiện và hướng dẫn cho DN nội địa có thời gian và lộ trình leo được lên boong tàu, trở thành những người làm chủ, thay vì để họ tuột tay rồi Nhà nước lại phải tốn chi phí giải quyết hệ lụy xã hội.

Bản chất của phát triển kinh tế là luôn phải thay đổi nhận thức trước cùng một vấn đề khi bối cảnh thay đổi. Hãy nhìn vào bài học lịch sử của chính chúng ta: Thời kỳ trước Đổi mới năm 1986, khi đối mặt với việc thiếu đói lương thực, tư duy quản lý cũ là ép các hợp tác xã tăng sản lượng bằng mệnh lệnh hành chính hoặc tìm cách đi nhập khẩu. Nhưng khi tư duy thay đổi tại Đại hội VI, Nhà nước trả quyền tự chủ, khoán ruộng đất về cho người nông dân, chúng ta lập tức không những giải quyết được cái đói mà còn bứt phá thành cường quốc xuất khẩu gạo. 

Tư duy quản lý kinh tế ngày nay cũng vậy, khi toàn cầu hóa chuyển dịch sang xu thế đa cực, Nhà nước không thể đứng ngoài mà phải thiết lập một hệ thống tư duy quản lý mới để bảo vệ và thúc đẩy DN nội địa.

Trân trọng cảm ơn ông!

Đỗ Khuyến thực hiện