Muốn giữ nghề truyền thống, phải để nghệ nhân sống được bằng nghề

Từ Cố đô Huế, khơi dậy sức sống của di sản Việt

Từ ngày 22 đến 26/10/2026, Liên hoan Thư pháp Việt Nam lần thứ I với chủ đề "Hồn Việt qua nét bút" dự kiến diễn ra tại di tích Cơ Mật Viện, số 33 Tống Duy Tân, phường Phú Xuân, thành phố Huế.

Sự kiện do Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam chủ trì, phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Công ty Cổ phần Triển lãm và Truyền thông FTP tổ chức, trong khuôn khổ Festival Huế 2026. Chương trình dự kiến có từ 100 đến 130 gian trưng bày, quy tụ các câu lạc bộ thư pháp, thư pháp gia, nghệ nhân, nhà nghiên cứu văn hóa, doanh nghiệp và đại diện các làng nghề truyền thống trên cả nước.

Không chỉ là nơi hội tụ của những người yêu nghệ thuật chữ viết, liên hoan còn mở ra không gian kết nối thư pháp với thủ công mỹ nghệ, ẩm thực, du lịch và các hoạt động sáng tạo văn hóa. Việc lựa chọn Huế làm địa điểm tổ chức mang nhiều ý nghĩa. Từng là kinh đô của triều Nguyễn, Huế lưu giữ một hệ thống di sản lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa cung đình đặc sắc. Quần thể Di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa thế giới năm 1993.

Đặc biệt, từ ngày 1/1/2025, Huế chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, mở ra giai đoạn phát triển mới với định hướng lấy văn hóa, di sản làm nền tảng và động lực tăng trưởng. 

Trong bối cảnh ấy, việc tổ chức một liên hoan quy mô toàn quốc về thư pháp, kết hợp giới thiệu nghề thủ công truyền thống và ẩm thực không chỉ góp phần làm phong phú hoạt động văn hóa, du lịch mà còn đặt ra vấn đề lớn hơn: Làm thế nào để những giá trị truyền thống tiếp tục phát triển, tạo ra giá trị kinh tế nhưng vẫn giữ được bản sắc?

TS. Lê Ngọc Dũng, Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ Kim hoàn Đá quý Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Phát triển Đạo Mẫu Việt Nam, đã dành nhiều tâm huyết để lý giải câu hỏi này.

Theo ông, thư pháp, nghề thủ công và văn hóa ẩm thực tuy khác nhau về hình thức thể hiện nhưng đều có một điểm chung: Đó là sự kết tinh của trí tuệ, bàn tay tài hoa và những giá trị tinh thần được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Mỗi tác phẩm thư pháp không đơn thuần thể hiện kỹ thuật sử dụng bút mực mà còn gửi gắm tư tưởng, đạo lý và nhân sinh quan của người viết. Mỗi sản phẩm thủ công mang theo kinh nghiệm, bí quyết nghề nghiệp cùng dấu ấn văn hóa của cộng đồng. Trong khi đó, mỗi món ăn truyền thống lại kể một câu chuyện riêng về vùng đất, con người và phong tục. Đó chính là những yếu tố tạo nên sức sống lâu bền của văn hóa dân tộc. 

Giữ hồn Việt trong từng nét bút

Một trong những điểm nhấn của liên hoan năm nay là việc đưa nghệ thuật thư pháp đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Theo kế hoạch, bên cạnh hoạt động triển lãm và giao lưu, chương trình sẽ tổ chức các tọa đàm chuyên đề về thư pháp Hán Nôm, sự phát triển của thư pháp Quốc ngữ trong thời đại mới và giải pháp phát triển sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống Huế phục vụ du lịch.

Ngày 24/10, hoạt động trải nghiệm dự kiến được tổ chức để học sinh, sinh viên và du khách trực tiếp tìm hiểu các công đoạn mài mực, cầm bút, viết những nét thư pháp cơ bản. Đây được xem là cách tiếp cận thiết thực, chuyển từ việc thưởng lãm tác phẩm sang trực tiếp trải nghiệm quá trình sáng tạo nghệ thuật.

Theo TS. Lê Ngọc Dũng, thư pháp Việt Nam gắn liền với truyền thống hiếu học, đạo lý làm người và đời sống tinh thần của dân tộc. Qua từng thời kỳ, nghệ thuật này không ngừng vận động, phát triển nhưng vẫn lưu giữ những giá trị văn hóa cốt lõi.

Ông nhấn mạnh, vẻ đẹp của một tác phẩm thư pháp không chỉ nằm ở sự uyển chuyển của đường nét hay kỹ thuật của người cầm bút. Phía sau mỗi con chữ còn là tri thức, quá trình rèn luyện, nhân cách và tâm hồn của người nghệ nhân.

Bởi vậy, phát triển thư pháp trong xã hội hiện đại không đơn thuần là mở rộng một loại hình nghệ thuật, mà còn góp phần giáo dục truyền thống, bồi dưỡng nhân cách và khơi dậy tình yêu văn hóa dân tộc.

Đặc biệt, ông kỳ vọng liên hoan sẽ trở thành điểm gặp gỡ giữa các thế hệ nghệ nhân, nhà nghiên cứu, câu lạc bộ thư pháp và những người yêu nghệ thuật chữ viết trên cả nước.

Thông qua giao lưu, nghiên cứu, sáng tác và truyền dạy, những người làm thư pháp có thể tìm kiếm cách thức sáng tạo mới, kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và nhu cầu thẩm mỹ của xã hội đương đại.

Điều quan trọng không phải chỉ là có thêm nhiều tác phẩm đẹp, mà là làm sao để mỗi tác phẩm tiếp tục mang trong mình những giá trị tư tưởng, giáo dục và nhân văn.

Bảo tồn di sản phải gắn với sinh kế của nghệ nhân

Nếu nghệ thuật thư pháp đặt ra câu chuyện gìn giữ chiều sâu tinh thần, thì nghề thủ công truyền thống lại đứng trước một bài toán không kém phần cấp thiết: Làm thế nào để nghệ nhân có thể sống được bằng nghề?

Theo TS. Lê Ngọc Dũng, trong mỗi làng nghề đều có những con người âm thầm gìn giữ bí quyết chế tác, kiên trì truyền dạy kinh nghiệm và dành cả cuộc đời để hoàn thiện sản phẩm.

Giá trị của những sản phẩm ấy không thể chỉ được đánh giá bằng chi phí nguyên liệu hay thời gian lao động. Đằng sau đó còn là tri thức dân gian, kỹ năng được tích lũy qua nhiều thế hệ và những nét văn hóa không dễ tái tạo. Tuy nhiên, việc tôn vinh nghệ nhân hay tổ chức triển lãm, giới thiệu sản phẩm mới chỉ là một phần của công tác bảo tồn. Vấn đề căn bản hơn là tạo ra môi trường để nghề truyền thống tiếp tục tồn tại và phát triển trong điều kiện kinh tế thị trường.

"Nghề truyền thống chỉ có thể phát triển lâu dài khi người làm nghề được tạo điều kiện để sống bằng nghề, truyền nghề và tự hào về nghề", TS. Lê Ngọc Dũng nhấn mạnh.

Từ quan điểm đó, ông cho rằng công tác bảo tồn cần chuyển mạnh từ tư duy gìn giữ đơn thuần sang phát triển bền vững, trong đó người nghệ nhân phải được xác định là chủ thể trung tâm.

Muốn vậy, các làng nghề cần được hỗ trợ đào tạo nhân lực, đổi mới mẫu mã, nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. Đặc biệt, việc ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số vào quảng bá, giới thiệu và kinh doanh sản phẩm cần được xem là một trong những giải pháp quan trọng để nghề truyền thống thích ứng với nhu cầu của thị trường.

Với các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, giá trị cạnh tranh không chỉ nằm ở sự tinh xảo mà còn ở câu chuyện văn hóa, nguồn gốc xuất xứ và uy tín thương hiệu. Một sản phẩm có thể được chế tác bằng phương pháp truyền thống, nhưng cách thức tiếp cận thị trường, thiết kế bao bì, truyền thông và phân phối cần có sự đổi mới. Đây cũng là hướng phát triển đang được thành phố Huế quan tâm.

Theo Kế hoạch phát triển du lịch cộng đồng giai đoạn 2025–2030, Huế định hướng xây dựng từ 5 đến 7 mô hình du lịch cộng đồng gắn với các làng nghề tiêu biểu như làng hương Thủy Xuân, gốm Phước Tích, nghề nón, đan lát Bao La, hoa giấy Thanh Tiên và tranh dân gian làng Sình.

Thành phố cũng định hướng phát triển những sản phẩm trải nghiệm văn hóa, ẩm thực như làm bún tại làng Vân Cù, tìm hiểu nghề làm bánh truyền thống và các hoạt động thủ công gắn với đời sống cộng đồng. Người nghệ nhân vì thế không chỉ là người sản xuất mà còn có thể trở thành người kể chuyện, người hướng dẫn và đại diện quảng bá bản sắc văn hóa địa phương.

Đưa di sản trở thành nguồn lực phát triển kinh tế văn hóa

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, quan điểm gắn bảo tồn di sản với phát triển thương hiệu và thị trường càng có ý nghĩa thực tiễn. Ngày 14/11/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2486/QĐ-TTg, phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Chiến lược nhấn mạnh việc phát huy các nguồn lực văn hóa, con người Việt Nam, gắn phát triển văn hóa với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và tiến trình phát triển kinh tế - xã hội.

Tiếp đó, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò của văn hóa trong sự phát triển bền vững của đất nước, đồng thời đặt ra yêu cầu thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hóa và nâng cao giá trị sản phẩm văn hóa Việt Nam.

Từ những định hướng lớn ấy, việc kết nối nghệ nhân, doanh nghiệp, nhà nghiên cứu và các đơn vị du lịch được kỳ vọng sẽ mở ra thêm những hướng đi cho các ngành nghề truyền thống.

Theo TS. Lê Ngọc Dũng, người nghệ nhân không chỉ giữ vai trò lưu truyền kỹ thuật, bí quyết nghề nghiệp mà còn là chủ thể sáng tạo, người truyền dạy tri thức và cầu nối giữa quá khứ với hiện tại.

Doanh nghiệp đóng vai trò tổ chức sản xuất, phát triển thị trường, đưa các sản phẩm văn hóa đến gần hơn với người tiêu dùng trong nước và quốc tế. Để mối quan hệ này phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý, tổ chức nghề nghiệp, cơ sở đào tạo, nhà nghiên cứu và cộng đồng doanh nghiệp. Ông đặc biệt nhấn mạnh vai trò của thương hiệu trong quá trình phát triển sản phẩm văn hóa.

Thương hiệu không chỉ là tên gọi hay dấu hiệu nhận diện, mà còn phải thể hiện sự cam kết về chất lượng, uy tín, nguồn gốc và những giá trị văn hóa mà sản phẩm đại diện. Đối với các sản phẩm thủ công, làng nghề và ẩm thực truyền thống, việc xây dựng thương hiệu cần được thực hiện đồng bộ với nâng cao chất lượng, hoàn thiện mẫu mã và phát triển thị trường.

Riêng với ẩm thực Huế, bên cạnh giữ gìn hương vị đặc trưng, cần chú trọng chất lượng nguyên liệu, an toàn thực phẩm, nghệ thuật trình bày và phong cách phục vụ nhằm xây dựng hình ảnh ẩm thực chuyên nghiệp, thân thiện.

Theo TS. Lê Ngọc Dũng, Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam sẽ tiếp tục đồng hành với các nghệ nhân, tổ chức nghề nghiệp và doanh nghiệp trong việc kết nối nguồn lực, thúc đẩy giao lưu, phát triển nghề truyền thống và nâng cao giá trị sản phẩm.

Qua đó, góp phần hình thành mối liên kết giữa nghệ nhân – nhà nghiên cứu – doanh nghiệp – du lịch – cộng đồng, từng bước đưa các giá trị di sản trở thành nguồn lực đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế, xã hội.

Thông điệp mà TS. Lê Ngọc Dũng gửi gắm cũng chính là tinh thần xuyên suốt của sự kiện: "Gìn giữ di sản bằng tâm huyết – Phát huy truyền thống bằng sáng tạo – Nâng tầm giá trị bằng uy tín – Lan tỏa văn hóa Việt Nam bằng hành động thiết thực." 

Từ không gian di sản Cố đô Huế, Liên hoan Thư pháp Việt Nam lần thứ I năm 2026 được kỳ vọng không chỉ tôn vinh vẻ đẹp của những nét bút hay sự tài hoa của các nghệ nhân, mà còn mở ra cuộc đối thoại giữa truyền thống và hiện đại, giữa văn hóa và kinh tế, giữa bảo tồn và phát triển.

PV