Trọng tài thương mại tại Việt Nam – kỳ vọng đột phá từ Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc VIFC và Luật trọng tài mới

Trọng tài thương mại là cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả với nhiều ưu điểm như: nhanh chóng, linh hoạt, bảo mật,… và là xu thế giảii quyết tranh chấp đối với hoạt động đầu tư – kinh doanh – thương mại quốc tế.

Tại Việt Nam, với sự tồn tại của Luật Trọng tài thương mại năm 2010 và hơn 50 tổ chức trọng tài nhưng sự phát triển của trọng tài thương mại vẫn còn khá khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng và chưa như kỳ vọng của nhà đầu tư, doanh nghiệp. Để nền trọng tài thương mại Việt Nam có những bước đột phát trong thời gian tới, cần “cú hích” từ Trung tâm Trọng tài Quốc tế thuộc Trung tâm Tài chính Quốc tế (VIFC) và Luật Trọng tài thương mại mới.

VIFCA – Một trung tâm trọng tài đủ sức hội nhập quốc tế

Cùng với sự ra đời VIFC, Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc VIFC cũng đã được thành lập (Bộ Tư pháp đã có Quyết định cấp phép thành lập, dự kiến sẽ chính thức ra mắt và hoạt động trong thời gian tới). VIFCA và Tòa án chuyên biệt tại VIFC được xác định là trụ cột quan trọng cho sự hoạt động của VIFC, là “hạ tầng niềm tin” của VIFC.

VIFCA không chỉ hoạt động theo Luật Trọng tài thương mại hiện hành mà còn hoạt động theo “cơ chế đặc thù” của Nghị quyết 222/2025/QH15 ngày 27/6/2025 của Quốc hội về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam và Nghị định 328/2025/NĐ-CP ngày 18/12/2025 của Chính phủ về Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm tài chính quốc tế.

Theo đó, Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc Trung tâm tài chính quốc tế (gọi tắt là VIFCA) là tổ chức trọng tài độc lập thuộc VIFC cung cấp dịch vụ giải quyết tranh chấp bằng trọng tài và hòa giải thương mại cho các bên liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại VIFC theo quy tắc và quy định do VIFCA ban hành. VIFCA có trách nhiệm bảo đảm hoạt động hiệu quả, công bằng và minh bạch.

VIFCA không chỉ giải quyết các tranh chấp thuộc phạm vi của Luật Trọng tài thương mại (các tranh chấp thương mại thông thường) mà chủ yếu được định hướng giải quyết các tranh chấp theo thỏa thuận giữa các Thành viên thuộc VIFC hoặc tranh chấp giữa Thành viên thuộc VIFC với bên khác; giữa các bên có liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế (IFC), không chỉ tại VIFC mà còn thu hút các tranh chấp từ các IFC trong khu vực và quốc tế. 

Điểm nổi bật của VIFCA là trung tâm trọng tài quốc tế được thiết lập, vận hành với đội ngũ trọng tài viên, nhân sự có tiêu chuẩn cao, tương đương với các trung tâm trọng tài quốc tế trong khu vực. Nghị định 328/2025/NĐ-CP quy định trọng tài viên sáng lập phải có tiêu chuẩn có trình độ đại học trở lên; có trình độ Tiếng Anh từ bậc 5 trở lên trong khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành hoặc tương đương; có ít nhất 10 năm kinh nghiệm thực tiễn về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài liên quan đến lĩnh vực đầu tư, kinh doanh; ưu tiên có kiến thức chuyên môn trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng; đã tham gia ban hành ít nhất 10 phán quyết trọng tài. Trọng tài viên Trung tâm trọng tài quốc tế bao gồm Trọng tài viên Việt Nam và Trọng tài viên nước ngoài.

Một điểm đột phá nổi bật trong cơ chế hoạt động của VIFCA là theo Nghị quyết 222/2025/QH15 và Nghị định 328/2025/NĐ-CP, các bên tranh chấp được quyền thỏa thuận từ bỏ quyền yêu cầu Tòa án hủy quyết định công nhận sự thỏa thuận của các bên hoặc phán quyết trọng tài có hiệu lực pháp luật của Hội đồng trọng tài thuộc VIFCA; Tòa án không giải quyết yêu cầu hủy phán quyết, quyết định của Hội đồng trọng tài khi các bên đã có văn bản thỏa thuận từ bỏ quyền này.

Đây là quy định hoàn toàn mới, vượt trội so với Luật Trọng tài thương mại hiện hành; phù hợp xu thế trọng tài quốc tế tại nhiều quốc gia khác. Điều này tạo sự thuận lợi cho cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài được nhanh chóng hơn nữa, tiết kiệm thời gian và chi phí giải quyết tranh chấp cho các bên; không phải trải qua thủ tục “xem xét lại” của Tòa án và hạn chế nguy cơ bị hủy, bắt đầu lại quá trình kiện tụng lâu dài và tốn kém; tôn trọng tối đa nguyên tắc tự do thỏa thuận của các bên (party-autonomy) – một trong những nguyên tắc của trọng tài quốc tế.

Như vậy, sự ra đời của VIFCA cùng với những tiêu chuẩn cao của trọng tài viên so với các trung tâm trọng tài truyền thống trong nước hiện nay; đồng thời luật hóa cơ chế từ bỏ việc hủy phán quyết trọng tài, đây là những điểm mới nổi bật và đột phá của trọng tài thương mại tại Việt Nam.

Sửa đổi Luật Trọng tài thương mại theo hướng tiến bộ, đột phá, hội nhập

Bên cạnh sự đột phá từ VIFCA, hệ thống trọng tài thương mại Việt Nam đã và đang hoạt động cũng rất cần đổi mới và cần được tạo điều kiện phát triển. Muốn vậy, cần có khung pháp lý hoạt động thuận lợi, trước hết là Luật Trọng tài thương mại.

Hiện nay, đã có chủ trương sửa đổi Luật Trọng tài thương mại Việt Nam 2010. Để trọng tài thương mại tại Việt Nam có thể đột phá thì Luật này cần được sửa đổi, đổi mới triệt để.

Một trong những bất cấp lớn nhất hiện nay là Luật Trọng tài Thương mại Việt Nam chưa được xem là luật trọng tài theo Luật Mẫu về trọng tài thương mại quốc tế do Ủy ban Luật Thương mại Quốc tế Liên Hợp Quốc (UNCITRAL) ban hành. Trong khi đó, trên thế giới, đã có 93 quốc gia với 127 hệ thống thẩm quyền được xác định là theo Luật Mẫu. Chính khoảng cách quá lớn này giữa trọng tài Việt Nam với trọng tài quốc tế mà không ít nhà đầu tư lo ngoại về cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài tại Việt Nam. Do đó, cần thiết phải sớm sửa đổi Luật Trọng tài thương mại theo hướng phù hợp với Luật Mẫu, để phù hợp với thực tiễn tốt của quốc tế, tăng tính hấp dẫn của trọng tài Việt Nam.

Luật trọng tài mới cũng cần sửa đổi nhiều vấn đề bất cập hiện hành trong thời gian vừa qua, như: các trường hợp Tòa án được hủy phán quyết trọng tài, các loại tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của trọng tài, sự hỗ trợ của Tòa án trong hoạt động trọng tài, bổ sung những cơ chế hoạt động mới và tiến bộ của trọng tài quốc tế (bên thứ ba trong tố tụng trọng tài, tài trợ của bên thứ ba, trọng tài viên khẩn cấp,…).

Chỉ khi có một đạo Luật trọng tài đổi mới, hiệu lực, hiệu quả, hội nhập, phù hợp thông lệ quốc tế thì mới có thể tạo ra nền tảng pháp lý vững chắc cho các trung tâm trọng tài tại Việt Nam (bao gồm cả VIFCA) lớn mạnh và phát triển cũng như tạo được niềm tin cho các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp, nhà đầu tư trong nước và quốc tế tin tưởng lựa chọn trọng tài làm cơ chế giải quyết tranh chấp cho các hoạt động đầu tư, kinh doanh.

Luật sư Kiều Anh Vũ, Giám đốc KAV Lawyers, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC)