Tôn trọng sở hữu trí tuệ phải trở thành văn hóa kinh doanh

Cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) mới đây đã công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (IP) tại các nước đối tác thương mại của Hoa Kỳ. Trong báo cáo này, Việt Nam được xác định là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (Priority Foreign Country - PFC) - cảnh báo cao nhất theo cơ chế Đặc biệt 301. Điều này đang đặt ra những thách thức không nhỏ đối với Việt Nam.

Phóng viên Thương hiệu và Pháp luật đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn, Giám đốc Công ty Luật TGS xoay quanh vấn đề này.

- Theo báo cáo 301 của Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ, Việt Nam bị xếp vào nhóm cảnh báo cao nhất về sở hữu trí tuệ. Theo ông, điều này ảnh hưởng thế nào đến Việt Nam, nhất là với các doanh nghiệp cũng như môi trường đầu tư?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Mặc dù đây không phải là một chế tài pháp lý trực tiếp, nhưng lại là chỉ dấu quan trọng về rủi ro pháp lý trong môi trường đầu tư, đặc biệt đối với các ngành có hàm lượng tài sản trí tuệ cao như công nghệ, dược phẩm và nội dung số.

Đối với môi trường đầu tư, việc bị xếp vào nhóm Priority Watch List có thể làm gia tăng nhận thức về rủi ro pháp lý của nhà đầu tư nước ngoài. Các doanh nghiệp có xu hướng cân nhắc kỹ hơn khi quyết định chuyển giao công nghệ, cấp phép sử dụng quyền hoặc đầu tư vào các lĩnh vực phụ thuộc nhiều vào tài sản trí tuệ. Điều này gián tiếp làm tăng chi phí tuân thủ và chi phí bảo vệ quyền, đồng thời có thể ảnh hưởng đến chất lượng dòng vốn đầu tư vào Việt Nam, dù chưa đến mức làm suy giảm đáng kể tổng thể dòng vốn FDI.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là các doanh nghiệp xuất khẩu, áp lực tuân thủ pháp luật về sở hữu trí tuệ sẽ gia tăng đáng kể. Các quy định về nghĩa vụ tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong quan hệ dân sự và thương mại, theo các nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015 và các cam kết quốc tế, đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động kiểm soát rủi ro pháp lý trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Nếu không, doanh nghiệp có thể đối mặt với các tranh chấp, biện pháp phòng vệ thương mại hoặc các hạn chế tiếp cận thị trường quốc tế.

Ở cấp độ cam kết quốc tế, Việt Nam đã tham gia nhiều điều ước quan trọng như Hiệp định TRIPS, Hiệp định CPTPP và Hiệp định EVFTA, trong đó đều đặt ra các tiêu chuẩn cao về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Việc bị đưa vào danh sách cảnh báo của Hoa Kỳ, về bản chất, tạo ra áp lực để Việt Nam tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu quả thực thi và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế mà mình đã cam kết.

Tổng thể, tác động của việc bị xếp vào Priority Watch List mang tính hai mặt. Trong ngắn hạn, đây là yếu tố làm gia tăng áp lực pháp lý, chi phí tuân thủ và mức độ thận trọng của nhà đầu tư. Tuy nhiên, trong trung và dài hạn, nếu được nhìn nhận như một cơ chế thúc đẩy cải cách, đây có thể là động lực để Việt Nam nâng cao chất lượng hệ thống bảo hộ sở hữu trí tuệ, củng cố niềm tin pháp lý và từng bước chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng cao.

- Việt Nam thời gian qua đã nỗ lực đẩy mạnh việc đảm bảo sở hữu trí tuệ, ví dụ như sửa Luật Sở hữu trí tuệ, đẩy mạnh xử lý vi phạm trên môi trường số…, ông nhìn nhận thế nào về những nỗ lực này? 

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Dưới góc độ pháp lý, có thể khẳng định rằng Việt Nam trong những năm gần đây đã có những bước tiến đáng kể trong việc hoàn thiện thể chế và tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ.

Một điểm đáng ghi nhận là hệ thống pháp luật về sở hữu trí tuệ đã được hoàn thiện theo hướng đồng bộ hơn, không chỉ ở luật chuyên ngành mà còn trong các văn bản liên quan như Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), qua đó thiết lập cơ chế bảo vệ quyền đa tầng, từ dân sự, hành chính đến hình sự. Điều này tạo nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ để xử lý các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Bên cạnh hoàn thiện pháp luật, nỗ lực của Việt Nam trong việc tăng cường thực thi cũng thể hiện rõ, đặc biệt trong xử lý vi phạm trên môi trường số. Sự phối hợp giữa các cơ quan như quản lý thị trường, hải quan, công an và các nền tảng số đã từng bước nâng cao hiệu quả phát hiện và xử lý hành vi xâm phạm, nhất là đối với hàng giả, hàng xâm phạm nhãn hiệu và vi phạm bản quyền trên không gian mạng. Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật và tăng cường thanh tra, kiểm tra cho thấy cách tiếp cận ngày càng chủ động hơn của cơ quan quản lý.

Ngoài ra, Việt Nam cũng đã thể hiện sự nghiêm túc trong việc thực hiện các cam kết quốc tế về sở hữu trí tuệ, đặc biệt trong khuôn khổ Hiệp định TRIPS, Hiệp định CPTPP và Hiệp định EVFTA. Việc sửa đổi pháp luật và tăng cường thực thi không chỉ mang tính đối phó mà còn thể hiện xu hướng chủ động hội nhập và nâng chuẩn hệ thống pháp lý.

Tuy nhiên, điểm đáng ghi nhận lớn nhất không chỉ nằm ở việc ban hành quy định mới, mà ở sự chuyển biến về nhận thức và cách tiếp cận. Từ chỗ coi sở hữu trí tuệ là vấn đề mang tính hình thức, Việt Nam đang dần xem đây là yếu tố cốt lõi của môi trường đầu tư và năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây là tiền đề quan trọng để tiếp tục nâng cao hiệu quả thực thi trong thời gian tới, qua đó củng cố niềm tin của nhà đầu tư và thúc đẩy phát triển kinh tế dựa trên đổi mới sáng tạo.

- Chính phủ mới ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5-5, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương phải đồng loạt ra quân, tập trung nguồn lực xử lý vi phạm về sở hữu trí tuệ theo nguyên tắc “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Ông đánh giá thế nào về sự quyết liệt này của Chính phủ? Theo ông đâu mà những điểm mấu chốt cần tập trung xử lý?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Dưới góc độ pháp lý và quản trị nhà nước, việc Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg với yêu cầu xử lý vi phạm sở hữu trí tuệ theo nguyên tắc “không có vùng cấm, không có ngoại lệ” thể hiện một thông điệp rất rõ ràng về chuyển dịch từ “hoàn thiện quy định” sang “siết chặt thực thi”. Đây là bước đi mang tính quyết liệt và cần thiết trong bối cảnh Việt Nam đang chịu áp lực hội nhập sâu rộng và yêu cầu nâng chuẩn bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.

Điểm đáng chú ý là công điện không chỉ dừng ở việc chỉ đạo chung mà nhấn mạnh yếu tố “đồng loạt ra quân” và “tập trung nguồn lực”, qua đó cho thấy định hướng điều hành theo hướng liên ngành, tránh tình trạng phân tán trách nhiệm vốn là một trong những hạn chế lâu nay trong công tác thực thi. Khi các lực lượng như quản lý thị trường, công an, hải quan và cơ quan thanh tra cùng vào cuộc với một cơ chế phối hợp rõ ràng, hiệu quả thực thi pháp luật sẽ được nâng lên đáng kể.

- Vậy làm sao để chỉ đạo này phát huy hiệu quả thực chất?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Để sự quyết liệt này phát huy hiệu quả thực chất, cần tập trung vào một số điểm mấu chốt. Trước hết là xử lý các hành vi vi phạm có tính hệ thống, quy mô lớn, đặc biệt trong môi trường số, nơi tình trạng xâm phạm bản quyền và nhãn hiệu diễn ra phổ biến nhưng việc phát hiện và xử lý còn nhiều khó khăn. Đây là lĩnh vực đòi hỏi không chỉ biện pháp hành chính mà còn cần ứng dụng công nghệ và cơ chế phối hợp với các nền tảng trung gian.

Tiếp theo, cần nâng cao tính răn đe của chế tài. Mặc dù hệ thống pháp luật hiện hành, bao gồm Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2022), Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) và các văn bản xử phạt hành chính, đã quy định tương đối đầy đủ, nhưng việc áp dụng trên thực tế đôi khi còn chưa tương xứng với tính chất, mức độ vi phạm. Việc tăng cường xử lý hình sự đối với các hành vi xâm phạm nghiêm trọng, có tổ chức sẽ là yếu tố then chốt để tạo hiệu ứng răn đe.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm tính minh bạch và nhất quán trong thực thi. Nguyên tắc “không có vùng cấm” chỉ thực sự có ý nghĩa khi được triển khai đồng đều giữa các địa phương, tránh tình trạng nơi làm nghiêm, nơi làm hình thức. Điều này đòi hỏi cơ chế giám sát, kiểm tra và đánh giá hiệu quả thực thi một cách thường xuyên, gắn trách nhiệm cụ thể với từng cơ quan, đơn vị.

Cuối cùng, cần đặt việc xử lý vi phạm trong mối quan hệ với hỗ trợ tuân thủ. Bên cạnh các biện pháp xử lý, Nhà nước cần tăng cường hướng dẫn, nâng cao nhận thức cho doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, để phòng ngừa vi phạm từ sớm. Cách tiếp cận kết hợp giữa “xử lý nghiêm” và “hỗ trợ tuân thủ” sẽ giúp chính sách đạt được hiệu quả bền vững hơn.

- Dưới góc nhìn của ông, cần những giải pháp gì để xử lý tình trạng xâm phạm sở hữu trí tuệ?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý theo hướng rõ ràng, khả thi và tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Mặc dù Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung 2022) đã có nhiều sửa đổi quan trọng, nhưng vẫn cần tiếp tục rà soát để khắc phục các khoảng trống liên quan đến môi trường số, trách nhiệm của các nền tảng trung gian và cơ chế bảo vệ quyền nhanh chóng, hiệu quả.

Việc nội luật hóa đầy đủ các cam kết quốc tế, đặc biệt trong khuôn khổ Hiệp định TRIPS, Hiệp định CPTPP và Hiệp định EVFTA, cần được thực hiện theo hướng thực chất, tránh tình trạng “đủ quy định nhưng thiếu hiệu lực”.

Bên cạnh đó, yếu tố then chốt nằm ở việc nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Các quy định về xử lý vi phạm đã tương đối đầy đủ, nhưng việc áp dụng cần quyết liệt hơn, đặc biệt đối với các hành vi xâm phạm có tổ chức, quy mô lớn hoặc tái phạm nhiều lần.

Mặt khác, cần xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành thực chất và hiệu quả. Thực tiễn cho thấy tình trạng chồng chéo hoặc “khoảng trống trách nhiệm” giữa các cơ quan như quản lý thị trường, công an, hải quan và thanh tra chuyên ngành vẫn là một điểm nghẽn. Do đó, cần thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu, phối hợp điều tra và xử lý thống nhất, tránh tình trạng mỗi cơ quan xử lý một phần mà không giải quyết triệt để vụ việc.

Tôi cũng cho rằng cần đặc biệt chú trọng đến môi trường số, nơi đang trở thành “điểm nóng” của các hành vi xâm phạm quyền. Việc kiểm soát các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ trung gian cần đi kèm với nghĩa vụ pháp lý rõ ràng đối với các chủ thể này, bao gồm cơ chế gỡ bỏ nội dung vi phạm, xác thực người bán và hợp tác với cơ quan chức năng. Đồng thời, cần ứng dụng công nghệ trong việc phát hiện và theo dõi vi phạm để nâng cao hiệu quả quản lý.

Bên cạnh xử lý vi phạm, cần chuyển mạnh sang phòng ngừa thông qua nâng cao nhận thức và hỗ trợ tuân thủ. Một bộ phận doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn chưa nhận thức đầy đủ về nghĩa vụ và rủi ro pháp lý liên quan đến sở hữu trí tuệ. Do đó, việc tăng cường tuyên truyền, đào tạo và hỗ trợ pháp lý sẽ giúp giảm thiểu vi phạm từ gốc, thay vì chỉ xử lý khi đã xảy ra hậu quả.

Cuối cùng, cần phát triển hệ thống giải quyết tranh chấp hiệu quả, đặc biệt là vai trò của Tòa án và các cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế. Khi quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ nhanh chóng, minh bạch và công bằng, niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư sẽ được củng cố, qua đó góp phần hình thành một môi trường kinh doanh lành mạnh, tôn trọng quyền và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Tổng thể, để xử lý dứt điểm tình trạng xâm phạm sở hữu trí tuệ, Việt Nam cần một chiến lược dài hạn kết hợp giữa hoàn thiện pháp luật, tăng cường thực thi, ứng dụng công nghệ và thay đổi nhận thức thị trường. Trọng tâm không chỉ là “xử lý vi phạm”, mà là xây dựng một hệ sinh thái pháp lý trong đó việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trở thành chuẩn mực hành vi của toàn bộ nền kinh tế.

Xin cảm ơn ông!

Hoài Phong thực hiện