Tò he và nỗi nhớ mùa xuân ở lại

Giữa nhịp sống truyền thông hiện đại, nơi mọi hình ảnh có thể được tạo ra trong vài giây, tò he vẫn hiện diện lặng lẽ, thủ công và chậm rãi như một mảnh ký ức chưa kịp rời xa.

Ở làng Xuân La (Phú Xuyên, Hà Nội), nghề nặn tò he đã đi qua hơn ba thế kỷ. Ba trăm năm ấy, bao thế hệ sinh ra, lớn lên rồi rời làng, nhưng những con giống bột vẫn được nặn đều đặn, theo nhịp tay của người thợ. Với người Xuân La, tò he không chỉ là một nghề, mà là một phần đời sống tinh thần – nơi ký ức làng quê được giữ lại bằng đôi tay.

Nghệ nhân Đặng Thường gắn bó với nghề gần 30 năm. Ông bảo, quãng thời gian ấy đủ dài để một người đi hết “nửa đời người”, và cũng đủ để hiểu rằng nghề này không thể vội.

“Nhìn thì ai cũng bảo dễ, nhưng vào làm mới biết khó”, ông cười nhưng đôi tay vẫn không ngừng tạo hình. Từng động tác phải chính xác, từng nhịp tay phải đều, bởi bột chỉ “nghe lời” khi còn đủ ấm.

Cái khó của nghề nặn tò he không nằm ở việc làm cho đẹp, mà nằm ở cảm giác. Cảm giác về độ mềm của bột, về lực tay, về thời gian. Những thứ ấy không có trong sách vở, cũng không thể học trong ngày một ngày hai. Chúng chỉ đến khi người thợ đủ kiên nhẫn ở lại với nghề, đủ bền bỉ để mỗi ngày lặp lại cùng một thao tác mà không thấy chán.

Ngày xưa, tò he vừa là đồ chơi, vừa là món quà quê. Trẻ con chơi xong có thể ăn, bởi bột được làm từ gạo nếp, màu sắc lấy từ hoa lá, củ quả. Màu vàng từ nghệ, màu đỏ từ gấc, màu xanh từ lá cây. Mộc mạc, giản dị, an toàn – như chính đời sống làng quê thuở trước. Hôm nay, tò he không còn để ăn, mà để ngắm, để giữ. Sự thay đổi ấy không làm mất đi giá trị của tò he, mà cho thấy cách nghề truyền thống tự điều chỉnh để tiếp tục tồn tại.

Ở những buổi biểu diễn, người nghệ nhân vừa nặn, vừa kể chuyện. Câu chuyện về làng nghề, về nguyên liệu, về cách tạo hình. Trẻ em dừng lại xem, người lớn đứng nghe, có người lặng lẽ ghi lại bằng điện thoại. Không cần sân khấu lớn, không cần loa đài, tò he tự kể câu chuyện của mình – bằng hình hài nhỏ bé và bằng đôi tay người thợ. Ở đó, văn hóa dân gian được truyền đi một cách tự nhiên, không áp đặt, không giáo điều.

Giữa thời đại của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo, tò he bước vào đời sống mới theo cách rất riêng. Những đoạn video ngắn ghi lại quá trình nặn tò he được chia sẻ, lan tỏa, mang theo cả sự tò mò và thích thú. Nhưng dù xuất hiện trên màn hình hay ngoài đời thực, điều làm nên sức sống của tò he vẫn là khoảnh khắc người xem đứng lại, nhìn thật gần và lắng nghe câu chuyện phía sau mỗi con giống bột.

Giữ nghề hôm nay không chỉ là giữ kỹ thuật, mà còn là giữ cách kể chuyện của nghề sao cho chạm được vào người trẻ. Nghệ nhân không chỉ là người làm ra sản phẩm, mà là người mang theo ký ức, đem ký ức ấy đặt vào đời sống hiện đại. Mỗi câu hỏi ngây thơ của trẻ nhỏ, mỗi ánh nhìn tò mò của người qua đường đều là một mối nối để nghề tiếp tục được nhớ.

Mùa xuân là mùa của khởi đầu, nhưng cũng là mùa để ngoái nhìn lại. Giữa những đổi thay không ngừng của đời sống, tò he vẫn ở đó – nhỏ bé, chậm rãi và bền bỉ. Không ồn ào, không phô trương, những con tò he như một lời nhắc khẽ: trong dòng chảy hiện đại, vẫn có những giá trị truyền thống đang âm thầm ở lại, để mỗi độ xuân về, ta còn nhận ra mình trong ký ức xưa.

Nguyễn Phong (bài, ảnh)