Tiếng Klông Pút giữa mùa xuân số: Hành trình gìn giữ văn hóa Xơ Đăng của nghệ nhân Y Sinh

Âm thanh ấy không lẫn vào đâu được – mộc mạc, sâu lắng và đầy xúc cảm. Đó là tiếng đàn của Nghệ nhân Ưu tú Y Sinh, người phụ nữ Xơ Đăng đã dành trọn cuộc đời để giữ lấy linh hồn văn hóa dân tộc mình trong dòng chảy không ngừng của thời đại số.

Trong văn hóa của người Xơ Đăng, đàn Klông Pút không đơn thuần là một nhạc cụ. Tiếng đàn là tiếng lòng của núi rừng, là nhịp sống gắn với nương rẫy, là sợi dây kết nối cộng đồng trong những đêm hội, mùa lễ tạ ơn hay những ngày Tết sum vầy. Khi Klông Pút cất lên, cả buôn làng như cùng chung một nhịp tim.

Ở tuổi 67, khi nhiều người đã chọn an nhàn, bà Y Sinh vẫn miệt mài bên những ống nứa. Dưới đôi bàn tay gầy guộc nhưng khéo léo, từng ống đàn như được đánh thức, ngân lên những thanh âm nguyên sơ, mang theo hồn cốt của người Xơ Đăng.

“Ngày ấy, đàn Klông Pút đơn sơ lắm, âm thanh chưa vang vọng như bây giờ, nhưng cái tình, cái hồn thì trọn vẹn trong từng nhịp vỗ. Những đêm trăng sáng, cả làng quây quần, bàn tay các bà, các mẹ khẽ chạm vào ống nứa, để tiếng đàn ngân xa như lời ru của đại ngàn”, bà Y Sinh chậm rãi kể.

Giữ nghề giữa dòng chảy hiện đại

Thời gian trôi, cuộc sống hiện đại dần len lỏi vào buôn làng. Nhạc cụ điện tử, âm nhạc thị trường cuốn theo lớp trẻ. Tiếng Klông Pút thưa dần trong những buổi sinh hoạt cộng đồng. Có lúc, chính người trong làng cũng cho rằng đó là thứ “xưa cũ”, không còn hợp với thời đại.

Nhưng với Y Sinh, đó là nỗi day dứt không nguôi. “Nếu để mất tiếng đàn, người Xơ Đăng sẽ mất một phần linh hồn”, bà nói, giọng chùng xuống.

Những ngày đầu, bà chỉ chơi đàn trong làng, giữa những ánh mắt quen thuộc của bà con. Rồi không ngại đường xa, bà mang tiếng Klông Pút đi khắp các tỉnh Tây Nguyên, đến các hội diễn, liên hoan văn hóa. Mỗi lần đứng trên sân khấu nhỏ, dù mệt nhọc vì quãng đường dài, chỉ cần nhìn ánh mắt say mê của khán giả, bà lại thấy mình có thêm sức mạnh.

Không dừng lại ở biểu diễn, Y Sinh kiên trì truyền dạy cho lớp trẻ. Bà không chỉ dạy cách vỗ đàn, mà còn kể cho các em nghe những câu chuyện về nguồn gốc nhạc cụ, về đời sống gắn bó của người Xơ Đăng với rừng núi, về ý nghĩa từng nhịp đàn trong lễ hội và sinh hoạt cộng đồng.

Suốt nhiều năm, hàng trăm học trò đã được bà truyền nghề – từ những đứa trẻ nghèo vùng cao đến sinh viên yêu văn hóa dân tộc ở các đô thị lớn. Nhiều người trong số đó giờ đã trở thành nghệ nhân, tiếp tục gìn giữ và lan tỏa tiếng Klông Pút.

Từ đại ngàn đến không gian số

Năm 2015, bà Y Sinh được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú – sự ghi nhận xứng đáng cho hành trình bền bỉ gìn giữ di sản. Nhưng với bà, danh hiệu không phải điểm dừng.

Mang khát vọng đưa tiếng đàn Xơ Đăng đến gần hơn với công chúng, bà rời quê hương Kon Tum, về sinh sống và làm việc tại Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam. Giữa lòng Thủ đô, nơi được ví như “đại ngàn thu nhỏ”, tiếng Klông Pút tiếp tục được bà thắp lửa.

Điều đặc biệt, trong những năm gần đây, tiếng đàn ấy không chỉ vang lên ở sân khấu hay nhà rông, mà còn lan tỏa qua… không gian số. Những buổi biểu diễn được ghi hình, những lớp học được chia sẻ trên mạng xã hội, các video về Klông Pút được đăng tải đã đưa âm nhạc Xơ Đăng đến với đông đảo công chúng, nhất là giới trẻ.

Bà Y Sinh thừa nhận: “Ban đầu tôi không quen đâu. Nhưng thấy các cháu quay lại, xem lại, học theo qua video, tôi mừng lắm. Nhờ không gian số, tiếng đàn của mình đi xa hơn, vượt khỏi núi rừng”.

Người truyền lửa giữa mùa xuân

Gần 70 tuổi, mắt đã mờ, chân chậm hơn, nhưng mỗi buổi lên lớp, bà vẫn tỉ mỉ hướng dẫn học trò cách chọn ống nứa, cách chế tác đàn, cách đặt tay để tạo âm thanh tròn và sâu. Mỗi khóa học chỉ từ 6–8 học viên, chủ yếu là các em nhỏ từ Kon Tum, nhưng với bà, từng học trò đều là mầm xanh của văn hóa.

Với Y Sinh, Klông Pút không chỉ là nhạc cụ, mà là biểu tượng văn hóa, là tiếng nói kết nối các thế hệ. Tiếng đàn vang lên khi người dân đi rẫy, trong lễ hội, trong những ngày Tết, như lời mời gọi yêu thương giữa đại ngàn.

Khi được hỏi về ước nguyện lớn nhất, bà cười hiền: “Tôi chỉ mong tiếng Klông Pút không chỉ vang lên trong lễ hội, mà trở thành một phần đời sống hằng ngày. Đi qua làng Xơ Đăng nào cũng nghe thấy tiếng đàn, như nghe nhịp tim của núi rừng”.

Giữa thời đại số, khi mọi giá trị có nguy cơ bị hòa tan, hành trình của nghệ nhân Y Sinh là minh chứng rằng: chỉ cần còn người giữ lửa, văn hóa truyền thống vẫn có thể sống, lan tỏa và hồi sinh theo những cách mới. Và trong mùa xuân này, tiếng Klông Pút vẫn vang lên – trầm lắng, bền bỉ – như lời nhắc nhở về cội nguồn, về bản sắc và về trách nhiệm gìn giữ di sản cho mai sau.

Phúc An (bài, ảnh)