Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt tại lễ hội truyền thống đền Đươi

Lễ khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử, văn hóa quốc gia và khai mạc Lễ hội truyền thống đền Đươi năm 2024 có sự tham gia của đồng chí Nguyễn Thị Ngọc Bích -Phó Chủ tịch Thường trực HĐND tỉnh Hải Dương; đồng chí Nguyễn Văn Phú - Trưởng Ban Dân vận Tỉnh ủy; đồng chí Nguyễn Khắc Toản - Phó Chủ tịch HĐND tỉnh; đồng chí Đặng Xuân Thưởng, Tỉnh ủy viên, Bí thư Huyện ủy, Chủ tịch HĐND huyện Gia Lộc; TS. Lê Ngọc Dũng - Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ Kim hoàn Đá quý Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và phát triển Đạo mẫu Việt Nam; NNƯT Đặng Ngọc Anh – Chủ tịch Hội đồng tư vấn, Phó Viện trưởng Viện nghiên cứu và phát triển đạo Mẫu Việt Nam…

Buổi lễ diễn ra các nghi thức như dâng hương, tưởng nhớ công đức Nguyên phi Thái hậu Ỷ Lan; cắt băng khánh thành Công trình tu bổ, tôn tạo Di tích lịch sử, văn hóa quốc gia đền Đươi. Trước đó, từ sáng sớm, chính quyền và nhân dân địa phương đã tổ chức lễ rước bộ.

Tại lễ hội, phần lễ có các nghi thức gồm mở cửa đền, cáo yết, mộc dục, rước bộ... Phần hội gồm các hoạt động văn hóa, văn nghệ (múa lân, múa rồng, trống hội, múa rối nước, liên hoan diễn xướng hầu thánh, liên hoan văn nghệ quần chúng…); các trò chơi dân gian (cờ người, bắt vịt); các hoạt động thể thao (giải kéo co, bóng chuyền hơi, bóng đá). Trong những ngày diễn ra lễ hội còn có các gian hàng trưng bày, bán các đặc sản của địa phương để du khách trải nghiệm, thưởng thức và mua về làm quà.

Theo lịch sử địa phương, trong một lần thị sát tình hình đất nước, thuyền của thái hậu Ỷ Lan ghé thôn Cẩm Cầu (nay là thôn Quỳnh Huê), xã Thống Nhất (huyện Gia Lộc). Thấy cuộc sống dân làng nghèo khó, bà đã cấp vàng bạc cho người dân mua ruộng, xây dựng đền chùa.

Năm 1.117, thái hậu Ỷ Lan mất, triều đình cho sắc chỉ về Cẩm Cầu, Cẩm Đới lên kinh đô chịu tang và nhận huý về thờ. Để ghi nhớ công ơn của bà, nhân dân trong thôn đã xây dựng đền, chùa để thờ. Qua những đợt khai quật khảo cổ học tại khu di tích đã phát hiện được nhiều phế tích của kiến trúc cổ. Những gạch hoa lát nền có hoa cúc nổi, được xác định có niên đại thời Lý - Trần. Đền Đươi được công nhận Di tích lịch sử, văn hoá cấp quốc gia năm 1992…

Trải qua những biến thiên của thời gian và lịch sử, nhiều hạng mục của đền Đươi đã bị xuống cấp nghiêm trọng. Vào cuối thế kỷ 20, di tích còn giữ lại các hạng mục công trình mang dấu ấn kiến trúc niên đại thời Hậu Lê (thế kỷ thứ 17) và thời Nguyễn kiến trúc kiểu chữ “quốc", bao gồm các toà tiền tế, trung từ và hậu cung, 2 dãy giải vũ nối toà tiền tế với trung từ.

Nhằm đáp ứng nguyện vọng, nhu cầu sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương và du khách thập phương, trong 2 năm 2023 - 2024, di tích đền Đươi được đầu tư tu bổ tôn tạo các hạng mục cơ bản, gồm các tòa tiền tế, trung từ và hậu cung, 2 dãy tả hữu hành lang, nghi môn nội và một số hạng mục phụ trợ. Đền Đươi sau khi được tu bổ vẫn giữ nguyên bố cục kiến trúc. Các hạng mục được tôn tạo, tu bổ và nâng cấp bề thế, khang trang.

Toà tiền tế gồm 3 gian, 2 dĩ, kiến trúc kiểu chữ “nhất", với 4 vì kèo chính, hệ thống cột, đầu dư, vì kèo… được làm bằng gỗ lim, kết cấu “chồng rường, giá chiêng"; cùng các bức chạm khắc tinh xảo. Hai tòa tiền tế và trung từ của đền được kết nối bởi hai dãy giải vũ, tạo thành một không gian khép kín.

Toà hậu cung có 3 gian, trong đó có một gian cung cấm. Tại đây bài trí khám thờ và tượng Nguyên phi Hoàng Thái hậu Ỷ Lan. Đền Đươi còn lưu giữ được nhiều đồ thờ, tế tự và cổ vật có giá trị, như 4 bộ kiệu, một long đình, 4 ngai thờ, một bộ bát bửu, 2 câu đối, một bát hương đồng, 2 nghê đá từ thế kỷ thứ 17.

Đến tháng 8/2024, Di tích lịch sử, văn hóa quốc gia đền Đươi đã hoàn thành các hạng mục cơ bản, đảm bảo các yếu tố kỹ thuật và mỹ thuật, có khuôn viên thoáng rộng, có cảnh quan đẹp.

Tại lễ hội đền Đươi năm nay, huyện Gia Lộc đồng thời tổ chức khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo di tích. Bên cạnh phần lễ được tổ chức trang trọng, phần hội với nhiều hoạt động bổ ích đã giúp người dân trong vùng và du khách thập phương được chiêm ngưỡng, trải nghiệm các hoạt động văn hóa đặc sắc. 

Cũng trong khuôn khổ chương trình, CLB Đạo mẫu Hải Dương (thuộc Viện nghiên cứu và phát triển đạo Mẫu Việt Nam) đã tổ chức chương trình thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trong 3 ngày (từ ngày 25-27/08/2024) qua sự thể hiện của các nghệ nhân, thanh đồng, thủ nhang tại Hải Dương và một số tỉnh lân cận. 

Được biết, Câu lạc bộ Đạo Mẫu Hải Dương được thành lập với 70 Hội viên là các nghệ nhân, thủ nhang, thanh đồng hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, tại các huyện trên địa bàn tỉnh. Các hội viên luôn ý thức được vai trò của mình phải có trách nhiệm gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể của nhân loại. Thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt đã lan tỏa rộng rãi và dần hướng đến những quy chuẩn về trang phục, lời văn đặc biệt thể hiện được thần thái của các vị Thánh, các anh hùng dân tộc qua các giá hầu.

Quốc An