Thủ công mỹ nghệ Việt: Thoát khỏi quan niệm "đồ lưu niệm" để hướng đến ngành công nghiệp sáng tạo

Một năm bản lề với hàng loạt sự kiện kết nối sáng tạo

Năm 2026 chứng kiến làn sóng các chương trình gắn thủ công truyền thống với hệ sinh thái thiết kế đương đại diễn ra dồn dập. Đáng chú ý nhất là Chương trình Phát triển Thủ công Đương đại trên nền tảng Di sản Làng nghề, do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cùng Tạp chí Kiến trúc - Hội Kiến trúc sư Việt Nam khởi xướng trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Hoạt động mở màn - Chợ phiên Kết duyên Sáng tạo 2026 diễn ra ngày 13-14/6 tại Vincom Mega Mall Royal City - đã thu hút hơn 60 nhà sáng tạo trẻ cùng đại diện 16 làng nghề truyền thống tiêu biểu tham gia trưng bày, kết nối trực tiếp giữa nghệ nhân và cộng đồng thiết kế.

TS.KTS Phan Đăng Sơn - Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam - khẳng định chương trình là không gian để những người cùng chung tình yêu với văn hóa, sáng tạo và nghề thủ công gặp gỡ, chia sẻ và đồng hành, đồng thời bày tỏ tin tưởng rằng sự đồng thanh giữa hai bên sẽ làm nảy nở những đột phá sáng tạo mới. Bà Bùi Thanh Hương - Tổng Biên tập Tạp chí Kiến trúc, Phó Trưởng Ban Tổ chức Lễ hội - cho biết kỳ vọng lớn nhất của chương trình là tạo nền tảng cho các dự án đồng sáng tạo, từ đó nâng giá trị nghề thủ công truyền thống bằng tư duy thiết kế đương đại.

Từ hoạt động mở màn này, ba nhánh triển khai tiếp theo đã được công bố: SUMMER CAMP "Re | Làng nghề tái sinh" quy tụ hơn 100 giảng viên, sinh viên liên ngành kiến trúc - mỹ thuật - thiết kế trực tiếp đến làng nghề thu thập dữ liệu và phát triển ý tưởng thương hiệu; Cuộc thi sáng tạo "Theo bước di sản cộng đồng" 2026 theo mô hình "cùng ăn, cùng ở, cùng làm" với nghệ nhân; và Giải thưởng Thiết kế quốc tế Trân Bảo Việt Nam dành cho các bộ sưu tập trang sức lấy cảm hứng từ di sản văn hóa. Ban Điều phối sẽ chọn 10 dự án khả thi nhất để tài trợ phát triển sản phẩm và đồng hành chuyên môn trong bốn tháng, trước khi ra mắt công chúng vào cuối năm tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.

Song song đó, Sở Công Thương Hà Nội đã phát động Cuộc thi thiết kế mẫu sản phẩm TCMN 2026 với chủ đề "Nghệ thuật thủ công - Hơi thở thời đại". Theo Trung tâm Khuyến công và Xúc tiến thương mại Hà Nội, đây là hoạt động thường niên nhằm khuyến khích nghệ nhân, doanh nghiệp sáng tạo mẫu sản phẩm mới có giá trị thẩm mỹ, tính ứng dụng và bản sắc văn hóa. Ban tổ chức cuộc thi nhận định rằng nếu trước đây làng nghề chủ yếu dựa vào lợi thế kỹ thuật chế tác truyền thống, thì hiện nay sự kết hợp giữa văn hóa, công năng và tư duy thiết kế hiện đại mới là chìa khóa để sản phẩm chạm tới các phân khúc thị trường giá trị gia tăng cao.

Ở quy mô quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục tổ chức Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam năm 2026, gắn với Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất, dự kiến diễn ra vào tháng 9/2026 với thông điệp "Tinh hoa nghề Việt sáng tạo, nâng tầm giá trị và hội nhập". Hội thi mở rộng cho mọi tổ chức, cá nhân không phân biệt tuổi tác, nghề nghiệp, hướng tới môi trường giao lưu kinh nghiệm sản xuất kinh doanh và góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc của các làng nghề.

Vẫn còn khoảng cách giữa kỹ thuật điêu luyện và tư duy thiết kế

Dù các sân chơi sáng tạo nở rộ, giới chuyên môn cho rằng khoảng cách giữa tay nghề và tư duy thiết kế vẫn là nút thắt lớn nhất. Ông Vũ Hy Thiều - Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ - từng nhận xét tại một hội thi cấp quốc gia rằng nhiều sản phẩm gốm sứ, mây tre, sơn mài tuy đạt trình độ chế tác cao nhưng vẫn hạn chế về đổi mới thẩm mỹ và ý tưởng, khi không ít sản phẩm chỉ thay đổi họa tiết trang trí mà chưa thực sự khác biệt về hình dáng và tính ứng dụng. Nhận định này, đưa ra từ mùa hội thi trước, đến nay vẫn còn nguyên giá trị và chính là lý do các cuộc thi thiết kế năm 2026 đặt trọng tâm vào đổi mới mẫu mã thay vì chỉ tôn vinh kỹ thuật.

GS.TS Từ Thị Loan - Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam - từng chỉ ra một loạt rào cản mang tính hệ thống của ngành: mẫu mã đơn điệu, thể chế chính sách còn vướng mắc, khả năng xúc tiến thương mại còn thụ động, nguồn nguyên liệu dần cạn kiệt và đặc biệt là các cơ sở sản xuất chưa chú trọng sử dụng nhà thiết kế chuyên nghiệp. Bà cho rằng giải pháp căn cốt nằm ở việc đầu tư nghiêm túc cho thiết kế mẫu mã, bao bì, đồng thời xây dựng hành lang chính sách thông thoáng để ngành có thể bứt phá thành một trong 12 ngành công nghiệp văn hóa ưu tiên theo Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Các phân tích thị trường gần đây cho rằng giai đoạn 2025-2026 là thời điểm phân tầng lại năng lực xuất khẩu của ngành. Những doanh nghiệp thực hiện được "chuyển đổi kép" - vừa giữ tinh hoa thủ công vừa ứng dụng công nghệ và dữ liệu thị trường để định hướng mẫu mã - được xem là nhóm sẽ dẫn đầu cuộc chơi. Con đường cạnh tranh không còn chỉ nằm ở sản phẩm đẹp, mà ở cách doanh nghiệp đưa tiêu chuẩn vào sản xuất, xây dựng thương hiệu gắn với câu chuyện văn hóa và kết hợp tay nghề truyền thống với công nghệ thiết kế hiện đại.

Nhìn vào bức tranh tổng thể năm 2026, có thể thấy một sự dịch chuyển rõ rệt: từ các hội chợ thuần thương mại như Hanoi Giftshow sang các nền tảng đồng sáng tạo nơi nghệ nhân được nhìn nhận như đối tác thiết kế, chứ không chỉ là người thợ gia công theo đơn đặt hàng. Khi tư duy thiết kế, thương hiệu văn hóa và dữ liệu thị trường được đưa vào chuỗi giá trị, mục tiêu kim ngạch 6 tỷ USD vào năm 2030 mới có cơ sở trở thành hiện thực - và khi đó, sản phẩm thủ công Việt Nam mới thực sự thoát khỏi định danh "đồ lưu niệm" để đứng vào hàng ngũ những sản phẩm sáng tạo có bản sắc trên bản đồ thiết kế toàn cầu.

Tiến Minh