Giải pháp để "siết" thị trường mỹ phẩm Việt và bảo vệ người tiêu dùng

Hiểm họa từ "ma trận" mỹ phẩm giả, kém chất lượng

Tại hội thảo “Mỹ phẩm: Từ công bố, sản xuất đến đảm bảo chất lượng” diễn ra ngày 25/8 tại TP. Hồ Chí Minh, TS Tạ Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược (Bộ Y tế) nhận định rằng lợi nhuận cao và sức tiêu thụ lớn đã khiến mỹ phẩm trở thành mục tiêu của các đối tượng làm nhái, làm giả. Cùng với đó, tình trạng mỹ phẩm tự chế (handmade), mỹ phẩm nhà làm (homemade) nở rộ cũng gia tăng thách thức kiểm soát.

Nhiều cơ sở sản xuất nhỏ lẻ chưa tuân thủ nguyên tắc thực hành tốt sản xuất mỹ phẩm (CGMP), thậm chí chưa đáp ứng quy định về công bố, quảng cáo, ghi nhãn. Ông Hùng chỉ ra có những cơ sở được cấp phép nhưng không duy trì tiêu chuẩn, sản xuất theo "công nghệ xô chậu, xoong nồi" sau khi mượn nhà xưởng để hợp thức hóa hồ sơ.

Thực tế đã phát hiện nhiều sản phẩm kém chất lượng như dầu gội chứa chất diệt côn trùng, kem chống nắng sai chỉ số, hay mỹ phẩm quảng cáo như thuốc chữa bệnh.

Hậu quả là sức khỏe người tiêu dùng bị đe dọa nghiêm trọng. Bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Vũ Hoàng, Phó Giám đốc Bệnh viện Da liễu TP Hồ Chí Minh, cho biết năm 2024, có hơn 80.000 bệnh nhân đến khám tại Bệnh viện Da liễu TP.HCM, trong đó viêm da tiếp xúc dị ứng đứng thứ 3 chủ yếu do mỹ phẩm kém chất lượng.

Nhiều bệnh nhân đã phải nhập viện vì "tai biến mỹ phẩm". Người tiêu dùng thường thiếu kiến thức lựa chọn sản phẩm, có tâm lý muốn cải thiện nhanh, ưa chuộng giá rẻ và dễ tiếp cận.

Lỗ hổng quản lý và thách thức trên sàn thương mại điện tử

Ông Nguyễn Tấn Phong, Giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật Hiệp Hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM), chỉ ra rằng công tác hậu kiểm mỹ phẩm tại Việt Nam vẫn còn nhiều lỗ hổng. Nhiều địa phương thiếu cán bộ chuyên trách, phòng kiểm nghiệm chưa đạt chuẩn quốc tế, khiến việc kiểm tra khó kịp thời và toàn diện.

Một con số báo động là chỉ trong một ngày cuối tháng 5/2025 đã có gần 300 sản phẩm bị rút số công bố, chiếm tới 60% tổng số của cả năm 2024 – cho thấy không ít doanh nghiệp đang tìm cách "lách luật, né kiểm tra".

Thách thức lớn nhất hiện nay là sự bùng nổ của kênh phân phối online. Bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động thương mại điện tử (Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công thương), thông tin hơn 60% người tiêu dùng Việt Nam mua mỹ phẩm qua thương mại điện tử, đặc biệt trên các sàn như Shopee, TikTok Shop và mạng xã hội.

Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh mỹ phẩm online tiềm ẩn nhiều rủi ro: hàng giả, nhái thương hiệu, không rõ nguồn gốc, quảng cáo sai công dụng và lợi dụng livestream để bán hàng kém chất lượng. 

Việc kiểm tra nguồn gốc mỹ phẩm hiện chủ yếu dựa vào người bán, trong khi các nền tảng thương mại điện tử chỉ yêu cầu phiếu công bố sản phẩm mà không có công cụ đối chiếu dữ liệu với cơ quan quản lý. Quy định hiện hành (Nghị định 93/2016) mới chỉ quản lý khâu sản xuất, chưa bao phủ hoạt động kinh doanh online. Điều này tạo kẽ hở cho người bán chỉnh sửa phiếu công bố để hợp thức hóa hàng giả.

Ngoài ra, chế tài xử phạt còn nhẹ (chỉ 30-50 triệu đồng) chưa đủ sức răn đe, đặc biệt với các mô hình mới như livestream, tiếp thị liên kết hay bán hàng xuyên biên giới. Cơ sở dữ liệu quản lý mỹ phẩm còn phân tán, thiếu liên kết giữa các cơ quan, gây khó khăn trong kiểm soát, đặc biệt khi người bán online thường không có pháp nhân tại Việt Nam.

Giải pháp để "siết" thị trường và bảo vệ người tiêu dùng

Để khắc phục những bất cập này, các chuyên gia đã đưa ra nhiều giải pháp đồng bộ:

Tăng cường hậu kiểm và chế tài xử phạt: TS Tạ Mạnh Hùng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Dược nhấn mạnh cần xây dựng hệ thống hậu kiểm hiệu quả hơn, kiểm tra định kỳ sản phẩm trên thị trường và nâng cao chế tài xử phạt đối với các hành vi vi phạm trong công bố, quảng cáo, sản xuất mỹ phẩm. 

Xây dựng cơ sở dữ liệu minh bạch và truy xuất nguồn gốc: Cần thiết lập cơ sở dữ liệu truy xuất nguồn gốc minh bạch, dễ dàng tra cứu. Bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động TMĐT đề xuất tăng cường ứng dụng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ để kiểm chứng thông tin sản phẩm, gắn truy xuất nguồn gốc với dữ liệu cơ quan quản lý và công khai trên Cổng thông tin một cửa quốc gia.

Còn ông Nguyễn Tấn Phong, Giám đốc VECOM bổ sung việc áp dụng mã QR và hệ thống truy xuất nguồn gốc để người tiêu dùng dễ dàng kiểm tra, hạn chế hàng giả.

Hoàn thiện khung pháp lý và làm rõ trách nhiệm:

Luật Thương mại điện tử cần sửa đổi theo hướng quy định cụ thể về xác thực danh tính người bán, trách nhiệm của mạng xã hội có hoạt động thương mại, và chế tài nghiêm khắc đối với hành vi quảng bá, livestream bán mỹ phẩm giả, sai sự thật. Bà Lê Thị Hà cũng đề xuất làm rõ trách nhiệm của người bán trong việc công khai phiếu công bố, thông tin nhập khẩu, phân phối.

Đối với livestream, cần phân biệt rõ livestream quảng cáo, review và bán hàng, quy định trách nhiệm pháp lý khác nhau cho từng chủ thể, và KOLs phải cung cấp thông tin sản phẩm đầy đủ, chỉ được phép truyền tải trong phạm vi nội dung được xác thực.

Bộ Y tế đang xây dựng nghị định quản lý mỹ phẩm theo chuẩn ASEAN, tham khảo kinh nghiệm quốc tế, dự kiến trình Chính phủ vào tháng 9/2025 để cải cách thủ tục và đảm bảo cơ chế kiểm soát hiệu quả.

Nâng cao nhận thức người tiêu dùng và hỗ trợ sản phẩm nội địa: Cần tổ chức truyền thông về mỹ phẩm an toàn, hướng dẫn tra cứu sản phẩm đã công bố trên website Cục Quản lý dược. Đồng thời, hỗ trợ phát triển mỹ phẩm sản xuất trong nước, đặc biệt là mỹ phẩm Việt gắn với dược liệu tự nhiên, có chính sách ưu đãi về vốn và xúc tiến thương mại.

Tăng cường phối hợp liên ngành và quốc tế: Các cơ quan chức năng như Y tế, Công an, Công thương, Hải quan, Quản lý thị trường cần phối hợp chặt chẽ hơn trong quản lý mỹ phẩm. Việt Nam cũng sẽ tiếp tục học hỏi kinh nghiệm quản lý từ các nước ASEAN và quốc tế.

Ông Nguyễn Tấn Phong khẳng định: "Cơ quan quản lý nhà nước cần sớm hoàn thiện khung pháp lý, tăng chế tài xử phạt, quy rõ trách nhiệm của doanh nghiệp, KOL (người dẫn dắt dư luận), sàn thương mại điện tử". Những giải pháp này là then chốt để xây dựng một thị trường mỹ phẩm minh bạch, an toàn và phát triển bền vững tại Việt Nam.

Minh Phương