Tết đến Xuân về, nghe làn điệu hát Xoan trên đất Tổ

Theo lời các nghệ nhân trong làng kể lại rằng: Hát Xoan có thời các vua Hùng, tồn tại hơn 2.000 năm và là di sản văn hóa dân gian. Hát Xoan hay còn được gọi là Khúc môn đình (hát cửa đình) là lối hát thờ thần. Thuở xa xưa, người dân Văn Lang thường hát Xoan vào mùa Xuân để chào đón năm mới. 

Nói về tên gọi hát Xoan, sách xưa cũng ghi lại rằng: Trên chặng đường tồn tại và phát triển, loại hình nghệ thuật này được rất nhiều người có vị thế và uy tín trong xã hội nâng niu, gìn giữ, trau dồi, phát huy và tạo điều kiện cho hát Xoan đi vào đời sống từ thế hệ này sang thế hệ khác. 

Trong đó, có phần công lao lớn nhất của bà Lê Thị Lan Xuân – người mà phường Xoan truyền tụng như một ân nhân. Để tỏ lòng biết ơn với bà, các phường Xuân kiêng tên bà và gọi chệch đi là hát Xoan.

Đặc biệt hát Xoan được chia ra làm ba hình thức hát chính: hát thờ cúng các vua Hùng và Thành hoàng làng; hát nghi lễ cầu mùa tốt tươi, cầu sức khỏe và hát lễ hội (hình thức để nam nữ giao duyên).

Ca nhạc của Xoan là ca nhạc biểu diễn với đầy đủ các dạng thức nhạc hát: hát nói, hát ngâm, ngâm thơ và ca khúc; có đồng ca nữ, đồng ca nam, tốp ca, đối ca, hát đa thanh, hát đuổi, hát đan xen, hát có lĩnh xướng và hát đối đáp.

Về sắc thái âm nhạc, nhạc Xoan vừa có những giọng nghiêm trang, thong thả vừa có những điệu dồn đuổi khỏe mạnh, lại có những giọng duyên dáng, trữ tình. Trong hát Xoan, múa và hát luôn đi cùng và kết hợp với nhau, dùng điệu múa để minh họa nội dung cho lời ca. Các tiết mục múa hát thường theo thứ tự nhất định.

Mở đầu là 4 tiết mục có tính nghi thức, mang nội dung khấn nguyện, chúc tụng, xen kẽ mô tả sản xuất. Đây là những bài ca cổ, chủ yếu hát nói hoặc ngâm ngợi theo thứ tự: giáo trống, giáo pháo, thơ nhang và đóng đám.

Tiếp theo là phần hát cách (còn gọi là quả cách). Trong phần này, ông Trùm hoặc một kép chính giở sách ngân nga 14 bài thơ nôm dài với giọng phụ họa của các cô đào đứng ở phía sau. Mười bốn quả cách trong hát Xoan là những áng thơ khuyết danh với các đề tài khác nhau như: mô tả lao động, sinh hoạt ở nông thôn, ca ngợi cảnh vật thiên nhiên, kể các tích chuyện xưa.

Sau phần hát cách là đến các tiết mục có tính chất dân gian với nội dung đậm nét trữ tình, mang dáng dấp của các bài dân ca, ví giao duyên, hát trống quân.

Cũng trong câu chuyện với các nghệ nhân Hát Xoan khiến tôi nhớ lại Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Xuân Hội, ông “trùm” phường xoan Kim Đức. Mặc dù, năm nay đã 70 tuổi nhưng nghệ nhân Nguyễn Xuân Hội vẫn đắm đuối với việc truyền dạy hát xoan cho các thế hệ sau.

Ông từng cho biết, gia đình ông bốn đời hát xoan, đời nào cũng cố gắng giữ gìn các bài xoan gốc. Bản thân ông được cha mình dạy hát xoan từ nhỏ, đến đời ông cũng đã có 30 năm hoạt động trong việc gìn giữ di sản hát xoan. Hiện nay, con trai và các cháu nội của ông vẫn tiếp tục được truyền dạy hát xoan và tham gia biểu diễn.

Những ngày Tết đến Xuân về, có dịp theo chân các canh hát Xoan diễn ra tại An Thái, xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, chúng tôi mới cảm nhận hết không khí vui Xuân rạo rực thế nào, hòa cùng tiếng trống phách, nhịp điệu múa cùng với lời ca sâu lắng, hát xoan Phú Thọ đã đi vào lòng người, góp phần làm cho không khí vui Xuân thêm tươi vui, rạo rực.

Một mùa xuân nữa lại về, đất trời và con người cùng mở lòng chào đón mùa xuân, các phường Xoan gốc lại rộn ràng mở hội, khai diễn Hát Xoan. Dù ở bất cứ nơi đâu, nhưng những người con sinh ra nơi vùng đất Tổ vẫn luôn cố gắng gìn giữ những làn điệu mượt mà, sâu lắng của Hát Xoan, để hát Xoan vẫn mãi được cất lên, êm đềm và tồn tại bền bỉ.

Huyền Chi