Số hóa di sản - cầu nối đưa giá trị truyền thống vào đời sống hiện đại

Việc đưa di sản lên không gian số đang tạo ra những cách tiếp cận mới mẻ, sinh động, xóa bỏ giới hạn về không gian và thời gian. Nhiều công nghệ tiên tiến đã được áp dụng để mang lại trải nghiệm tương tác trực quan cho công chúng.

Tại Hoàng thành Thăng Long, dự án không gian 3D đã dựng lại toàn bộ các hạng mục trọng yếu, cho phép du khách tham quan từ xa hoặc trải nghiệm AR ngay tại di tích. Công nghệ này cũng được ứng dụng ấn tượng tại các lễ hội lớn như Lễ hội Gò Đống Đa.

Tương tự, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế đã tiên phong gắn chip NFC cho các cổ vật triều Nguyễn. Khác với mã QR, công nghệ này cùng với blockchain giúp chứng thực quyền sở hữu, chống làm giả và tạo ra các "tài sản số" từ hiện vật gốc.

Đáng chú ý, hình tượng linh thú Nghê tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã bước ra khỏi không gian bảo tàng để trở thành cuốn sách vật lý số đầu tiên, minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa công nghệ và văn hóa truyền thống.

Có thể thấy, số hóa được xem là "cánh cửa mở" cho các ngành công nghiệp văn hóa. PGS.TS Lê Quý Đức - nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) cho rằng, công nghệ giúp cho di sản văn hóa phát huy mạnh mẽ hơn những giá trị và đem lại lợi ích cho con người về mặt văn hóa và cả vật chất, kinh tế. Trên những nền tảng văn hóa truyền thống đó có thể sáng tạo thêm những giá trị mới cho di sản.

“Công nghệ đã tạo ra những không gian rộng lớn truyền đi những giá trị của di sản văn hóa. Thường những giá trị truyền thống của một dân tộc hay một cộng đồng chỉ có ý nghĩa trong cộng đồng đó. Tuy nhiên, ngày nay, công nghệ có thể nhân lên, mở rộng không gian tới cả thế giới. Không chỉ góp phần vào việc bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản, mà còn là nhân tố trong việc thúc đẩy nền kinh tế di sản”, ông Đức nói.

Việc tạo ra các sản phẩm phái sinh, bản sao số hoặc bán vé triển lãm trực tuyến giúp các đơn vị quản lý có nguồn thu để tái đầu tư vào công tác bảo tồn. Đây là một phần trong chiến lược đưa các ngành công nghiệp văn hóa đạt mục tiêu đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030 theo Nghị quyết của Bộ Chính trị.

Di sản văn hóa không phải là yếu tố bất biến mà luôn vận động theo thời gian. Do đó, số hóa giúp ghi lại toàn bộ quá trình phát triển, xây dựng hệ thống dữ liệu bài bản phục vụ nghiên cứu và lưu trữ lâu dài.

Theo GS. Trần Hữu Sơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Văn hóa và Du lịch, di sản văn hóa không phải là một thực thể bất biến mà luôn vận động, tái sáng tạo và biến đổi qua từng giai đoạn lịch sử. Dù thay đổi theo thời gian, di sản vẫn giữ được "cái hồn" cốt lõi của mình. Vì vậy, số hóa có vai trò quan trọng trong việc ghi lại toàn bộ quá trình biến thiên của di sản, tạo cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu, đánh giá và nhận diện đầy đủ giá trị của từng loại hình di sản.

TS. Phạm Việt Long, nguyên Chủ tịch Hội đồng Viện Văn hóa và Phát triển nhận định, không gian số chính là "vùng đất mới" để văn hóa Việt Nam tương tác với công chúng toàn cầu, khẳng định một quốc gia vừa giàu truyền thống vừa năng động, hội nhập. Đặc biệt, đối với giới trẻ, các tư liệu số hóa về hình ảnh, âm thanh và kỹ thuật trình diễn nghệ thuật dân gian (như chèo, tuồng, ca trù) sẽ dễ dàng lan tỏa và thẩm thấu hơn thông qua các nền tảng trực tuyến.

Khi di sản được "đánh thức" trên môi trường số, các giá trị ngàn năm văn hiến sẽ tiếp tục hiện diện rõ nét trong đời sống đương đại, tạo nên hướng đi bền vững cho văn hóa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Tuấn Kiệt