Phòng vệ thương mại trở thành "lá chắn" để doanh nghiệp Việt xuất khẩu bền vững

Hiện nay, phòng vệ thương mại (PVTM) không còn là công cụ xử lý tranh chấp đơn thuần mà đã trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược xuất khẩu bền vững.

Tính đến hết tháng 5/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 321 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng trong 5 tháng đầu năm 2026, phát sinh 21 vụ việc mới, gần bằng tổng số vụ việc phát sinh mới của năm 2025 (23 vụ).

Theo ông Lương Hoàng Thái - Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), Hoa Kỳ đang áp dụng những "vũ khí" pháp lý mới như điều tra trợ cấp xuyên quốc gia - một hình thức kiểm soát gắt gao đối với dòng vốn và chính sách hỗ trợ sản xuất mà trước đây ít khi được sử dụng. Ngoài ra, phạm vi điều tra theo Mục 232 (lý do an ninh quốc gia) vốn chỉ dành cho thép, nhôm nay đã lan sang cả các ngành dân dụng như sản phẩm gỗ.

Tương tự, ông Chu Thắng Trung - Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại nhận định rằng số lượng vụ việc gia tăng không còn là hiện tượng nhất thời mà đã trở thành một "đặc điểm mang tính cấu trúc" của nền thương mại hiện đại. Việt Nam thường xuyên rơi vào tầm ngắm của các cuộc điều tra "kép" (nhiều biện pháp với một sản phẩm) và điều tra "chùm" (điều tra chung với các quốc gia có kim ngạch lớn như Trung Quốc, Ấn Độ).

Ngành gỗ đang trở thành "điểm nóng" khi kim ngạch xuất khẩu sang Hoa Kỳ tăng trưởng quá nhanh. Các mặt hàng chủ lực như tủ gỗ, gỗ dán đang phải đối mặt với "đầy đủ bộ công cụ" từ chống bán phá giá đến chống lẩn tránh thuế.

Ông Đỗ Ngọc Hưng - Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ cảnh báo về một sự thay đổi lớn trong tư duy điều tra. Các cuộc điều tra hiện nay không chỉ bó hẹp ở giá bán hay trợ cấp chính phủ mà mở rộng sang: rà soát nguồn gốc nguyên liệu và tính minh bạch trong quản trị; các tiêu chuẩn về lao động cưỡng bức và phát thải carbon; yêu cầu doanh nghiệp phải minh bạch hóa toàn bộ hệ thống vận hành.

Tính đến hết tháng 5/2026, hàng hóa Việt Nam đã phải đối mặt với 321 vụ việc điều tra từ 27 thị trường. Để giảm thiểu rủi ro, ông Đỗ Ngọc Hưng đề xuất lộ trình ứng phó toàn diện:

Thứ nhất, đa dạng hóa thị trường, trong đó cần tránh tình trạng “bỏ trứng vào một giỏ” và hạn chế việc tăng trưởng quá nóng tại thị trường Hoa Kỳ trong thời gian ngắn, vì đây là yếu tố thường kích hoạt các vụ kiện.

Thứ hai, nâng cao năng lực pháp lý. Doanh nghiệp phải chủ động trang bị kiến thức về quy trình điều tra để tránh rơi vào thế bị động hoặc bị áp thuế cao do không hiểu quy định hoặc cung cấp thông tin sai chuẩn.

Thứ ba, số hóa hệ thống quản trị. Cần xây dựng hệ thống kế toán và lưu trữ dữ liệu hiện đại, minh bạch để sẵn sàng chứng minh nguồn gốc nguyên liệu và cung cấp dữ liệu ngay khi cơ quan điều tra yêu cầu

Thứ tư, hợp tác toàn diện. Kinh nghiệm thực tế cho thấy những doanh nghiệp chủ động hợp tác nghiêm túc với cơ quan điều tra Hoa Kỳ thường nhận được mức thuế thấp hơn đáng kể.

Thứ năm, xây dựng mạng lưới kết nối. Thiết lập mối quan hệ chặt chẽ với các nhà nhập khẩu, hiệp hội ngành hàng và hệ thống luật sư tại Hoa Kỳ để cập nhật chính sách và tranh thủ tiếng nói ủng hộ từ chính nội địa Hoa Kỳ.

Thứ sáu, tận dụng hệ thống cảnh báo sớm. Thường xuyên cập nhật thông tin từ Bộ Công Thương để đánh giá nguy cơ và chuẩn bị phương án ứng phó "từ sớm, từ xa".

Ông Đỗ Ngọc Hưng nhấn mạnh rằng lợi thế cạnh tranh trong kỷ nguyên mới sẽ không còn nằm ở giá rẻ mà phụ thuộc vào bản quyền, sở hữu trí tuệ và khả năng tuân thủ các biến động của môi trường thương mại quốc tế. Việc chuyển đổi từ mô hình cạnh tranh bằng giá sang tăng cường giá trị gia tăng là hướng đi căn cơ để hàng hóa Việt Nam phát triển bền vững.

Tú Anh