Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng yêu cầu tập trung nguồn lực xây dựng phòng thí nghiệm quốc gia

Sáng 29/9, tại trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì cuộc họp về thực trạng hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và cơ chế đầu tư, vận hành, bảo trì, bảo dưỡng, khai thác, dùng chung các phòng thí nghiệm trên phạm vi cả nước.

Dự cuộc họp có Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Lê Xuân Định, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, Phó Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Trần Anh Tiến cùng lãnh đạo các bộ, cơ quan liên quan.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng đề nghị các bộ, cơ quan đánh giá rõ thực trạng hệ thống phòng thí nghiệm, từ nguồn lực đầu tư, nâng cấp đến cơ chế tài chính phục vụ vận hành, bảo trì, bảo dưỡng. Đồng thời, cần làm rõ vai trò, trách nhiệm của cơ quan chủ quản, đơn vị quản lý tài sản và bộ phận trực tiếp vận hành, cũng như việc khai thác, chia sẻ và sử dụng chung hạ tầng nghiên cứu.

Theo Phó Thủ tướng, các giải pháp cần được xây dựng đồng bộ theo toàn bộ chuỗi từ nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, kiểm định, chứng nhận đến sản xuất thử nghiệm và chuyển giao.

Báo cáo tại cuộc họp, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định cho biết hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm quốc gia được hình thành qua nhiều thời kỳ từ nguồn ngân sách nhà nước và xã hội hóa, phục vụ nhiều mục tiêu, từ nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng đến quản lý nhà nước và sản xuất, kinh doanh.

Qua khảo sát 113 cơ sở trọng điểm thuộc 23 đầu mối lớn, trong đó có Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Bách khoa Hà Nội và Đại học Quốc gia TPHCM, hệ thống phòng thí nghiệm hiện có hơn 1.200 nhân lực chuyên trách, trên 5.500 công bố khoa học trong 5 năm qua và hơn 600 hợp đồng dịch vụ chuyển giao.

Tuy nhiên, Bộ KH&CN nhận định hệ thống vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Hạ tầng tại nhiều nơi còn phân tán, thiếu đồng bộ trong chuỗi từ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo mẫu đến đo kiểm, chứng nhận hợp chuẩn, hợp quy và sản xuất thử nghiệm.

Đáng chú ý, trang thiết bị tại nhiều cơ sở đã lạc hậu. Trong 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia được đầu tư giai đoạn 2000-2013 với tổng vốn hơn 966 tỷ đồng, có tới 78% thiết bị đã có tuổi đời trên 10 năm, nhiều thiết bị lạc hậu và thiếu phụ tùng thay thế đồng bộ.

Hiệu quả khai thác cũng chưa đồng đều. Dù phần lớn cơ sở được khảo sát báo cáo công suất khai thác trên 80%, khoảng 30% cơ sở hoạt động dưới 50% công suất hoặc chưa đạt hiệu quả do thiếu kinh phí duy trì thường xuyên và chưa kết nối tốt với nhu cầu của thị trường.

Bộ KH&CN xác định những hạn chế trên xuất phát từ 4 điểm nghẽn chính gồm đầu tư còn phân tán, cơ chế tài chính chưa gắn đầy đủ với chi phí vận hành trong suốt vòng đời thiết bị, mô hình quản trị và nhân lực vận hành chưa đồng đều, trong khi việc khai thác, chia sẻ và dùng chung hạ tầng còn hạn chế.

Trên cơ sở đó, Bộ KH&CN đề xuất hoàn thành rà soát và xây dựng bản đồ năng lực phòng thí nghiệm; chuyển từ đầu tư thiết bị đơn lẻ sang đầu tư theo năng lực; xác định rõ đơn vị quản lý, vận hành gắn với quyền hạn và trách nhiệm; hình thành mạng lưới hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm dùng chung theo cấp quốc gia, vùng, ngành và chuyên ngành, đồng thời phân tầng, tái cấu trúc mạng lưới để tránh đầu tư dàn trải.

Tại cuộc họp, đại diện các bộ, ngành cũng nêu nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư và khai thác hệ thống phòng thí nghiệm.

Đại diện Bộ Quốc phòng cho biết đang đánh giá toàn bộ quy mô, hạ tầng và trang thiết bị của các phòng thí nghiệm trong toàn quân. Dự kiến trước ngày 30/10, Bộ Quốc phòng hoàn thành cơ sở dữ liệu riêng và bàn giao cho Bộ KH&CN tích hợp vào hệ thống dùng chung quốc gia.

Bộ Quốc phòng cũng đề xuất khảo sát, tái sử dụng và nâng cấp hạ tầng phòng thí nghiệm hiện có thay vì đầu tư mới hoàn toàn. Bộ sẵn sàng chia sẻ hạ tầng nghiên cứu dùng chung đối với Phòng thí nghiệm trọng điểm công nghệ Sonar phục vụ nghiên cứu biển sâu và khảo sát cảm biến dưới nước.

Đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết toàn ngành có 184 phòng thí nghiệm có mức đầu tư trên 10 tỷ đồng, nhưng chỉ 17 phòng phục vụ nghiên cứu, còn lại chủ yếu phục vụ đào tạo. Bộ kiến nghị thí điểm mô hình phòng thí nghiệm dùng chung tại các đại học quốc gia, đồng thời xây dựng mạng lưới thông tin công khai về năng lực và giá dịch vụ của các phòng thí nghiệm để các nhà khoa học thuận lợi tiếp cận hạ tầng phù hợp.

PGS.TS Bùi Thế Duy, Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm được đầu tư từ trước đã cơ bản hoàn thành sứ mệnh sau khoảng 20 năm và nhiều thiết bị đã hết khấu hao, cần có cơ chế mới để tái đầu tư. Theo ông, vấn đề cần tập trung hiện nay là đẩy nhanh tiến độ triển khai các đề án và kế hoạch đầu tư công đã được phê duyệt.

Đại diện Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam cho biết 4 phòng thí nghiệm trọng điểm của đơn vị phần lớn được đầu tư trong giai đoạn 2000-2009 và khoảng 15 năm qua chưa được bổ sung kinh phí, thiếu nguồn lực duy trì, bảo dưỡng. Đơn vị kiến nghị tái cấu trúc hệ thống trước khi đầu tư mới, đồng thời đổi mới quản trị theo hướng tăng quyền tự chủ về tài chính, nhân lực và đánh giá dựa trên hiệu quả khai thác, nhiệm vụ công nghệ chiến lược và khả năng thương mại hóa.

Kết luận cuộc họp, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số được xác định là những động lực tăng trưởng mới. Vì vậy, cần thẳng thắn nhận diện và tháo gỡ các vướng mắc về thể chế, đầu tư, quản lý và tổ chức thực hiện, đồng thời tăng cường kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp để đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ KH&CN và các bộ, cơ quan liên quan tập trung nguồn lực hình thành một số phòng thí nghiệm quốc gia thực sự có năng lực. Đến năm 2030, phấn đấu hình thành 8 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và 4 trung tâm nghiên cứu thử nghiệm quốc gia đạt trình độ khu vực và quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược theo Quyết định số 1483/QĐ-TTg ngày 4/8/2026.

Để thực hiện mục tiêu này, Bộ KH&CN được giao chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương khẩn trương xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ năng lực hệ thống phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu trên phạm vi cả nước, hoàn thành trong tháng 11/2026.

Phó Thủ tướng yêu cầu chuyển từ mô hình đầu tư phân tán sang phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung theo chuỗi, từ nghiên cứu, chế tạo mẫu, thử nghiệm, đo kiểm đến sản xuất thử và thương mại hóa. Trước mắt, tập trung tháo gỡ khó khăn, làm điểm tại Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TPHCM.

Bộ KH&CN được yêu cầu phối hợp với Bộ Tài chính rà soát các quy định về đầu tư, mua sắm, bảo trì, vận hành thiết bị, xây dựng cơ chế tài chính bảo đảm nguồn lực trong toàn bộ vòng đời thiết bị, gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình.

Đồng thời, Bộ KH&CN phối hợp với Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính nghiên cứu mô hình quản trị hiện đại đối với các phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế chia sẻ, khai thác hạ tầng dùng chung. Việc kết nối giữa viện nghiên cứu, trường đại học với doanh nghiệp cũng được tăng cường nhằm định hướng nghiên cứu sát nhu cầu thị trường, thúc đẩy chuyển giao và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Phó Thủ tướng yêu cầu các bộ, ngành quyết liệt triển khai, từng bước chuyển từ đầu tư riêng lẻ sang phát triển hạ tầng nghiên cứu dùng chung, tạo năng lực nghiên cứu đồng bộ, hiện đại và nâng cao hiệu quả đóng góp của khoa học, công nghệ vào tăng trưởng kinh tế - xã hội.

Kiên Cường