Phạm Văn Hà – Tịnh Hà và hành trình giữ hồn chữ Việt giữa những mùa xuân đổi thay

Ngày 27/12 – thời khắc ông chính thức được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Quốc gia – không phải là đỉnh cao rực rỡ của một hành trình, mà giống như một nốt lặng đẹp, đủ sâu để người ta ngoái nhìn chặng đường đã qua và đủ tĩnh để tiếp tục bước về phía trước. Với Tịnh Hà, danh hiệu là sự ghi nhận của xã hội, nhưng con chữ mới là sự nghiệp trọn đời.

Hành trình ấy bắt đầu từ rất sớm, khi Phạm Văn Hà vẫn chỉ là một cậu học trò lớp 7, trong một chuyến đi biển Sầm Sơn – quê hương Thanh Hóa. Giữa nắng gió mặn mòi và tiếng sóng vỗ miên man, cậu bé khi ấy đã đứng sững trước hình ảnh một ông đồ ngồi lặng lẽ viết chữ tại đền Độc Cước.

Những nét bút mềm mại mà dứt khoát, sự tập trung tuyệt đối của người viết, vẻ tĩnh tại toát ra từ từng con chữ – tất cả tạo nên một ấn tượng khó gọi tên nhưng không thể quên. Không ai nói với cậu rằng đó là “nghệ thuật”, cũng chẳng ai giảng giải về giá trị văn hóa, nhưng chính khoảnh khắc ấy đã gieo vào tâm hồn non trẻ một hạt mầm. Một mối duyên âm thầm, nhưng bền bỉ theo năm tháng.

Không xuất thân từ một gia đình có truyền thống thư pháp, không có người thầy đầu tiên theo lối truyền nghề, Phạm Văn Hà đến với thư pháp bằng con đường gian nan nhất: tự học. Ông sưu tầm sách báo, nghiên cứu các thể chữ, quan sát từng nét bút của các bậc tiền nhân, rồi lặng lẽ luyện viết trong những khoảng thời gian ít ỏi ngoài giờ học, giờ làm.

Thư pháp, với ông, không chỉ là học viết cho đúng, cho đẹp. Đó là hành trình rèn tâm – luyện tính. Mỗi lần hạ bút là một lần tự vấn: tâm có tĩnh chưa, hơi thở đã đều chưa, lòng đã đủ chậm để chữ kịp hiện hình hay chưa. Sai thì sửa, hỏng thì viết lại, không vội vàng, không nóng ruột. Cứ thế, chữ lớn lên cùng người.

Qua năm tháng, nét chữ của Tịnh Hà dần định hình phong cách riêng: khải thư chuẩn mực mà không cứng nhắc, hành thư uyển chuyển mà không buông lỏng, thảo thư phóng khoáng nhưng vẫn giữ kỷ cương, triện thư cổ kính mà không nặng tính mô phỏng. Người trong nghề nói vui: chữ của Tịnh Hà “có khí”, bởi trong đó có sự cân bằng hiếm gặp giữa sức mạnh và độ mềm, giữa kỹ thuật và cảm xúc.

Ở tuổi chín của nghề, Phạm Văn Hà không chọn cách ẩn mình trong những không gian thuần túy của giới chơi chữ. Ngược lại, ông chủ động đưa thư pháp bước ra đời sống đương đại, với vai trò Giám đốc Công ty TNHH Thương mại Dịch vụ Thư Pháp Tịnh Hà.

Mô hình cho thuê ông đồ viết thư pháp tại các sự kiện văn hóa, lễ hội, không gian công cộng được ông xây dựng không đơn thuần là dịch vụ, mà là một cách kể chuyện bằng chữ. Ở đó, thư pháp không chỉ được “xem”, mà được “cảm”: từ trang phục, phong thái, nghi lễ, đến không khí trang trọng nhưng gần gũi. Người xin chữ không chỉ mang về một tác phẩm, mà mang theo một lát cắt văn hóa, một khoảnh khắc tĩnh giữa đời sống vội vã.

Với Tịnh Hà, viết đẹp là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Ông luôn nhấn mạnh: chữ phải có nội dung, có đạo lý, có khả năng đối thoại với người xem. Bởi vậy, những tác phẩm của ông thường xoay quanh các giá trị nền tảng: nhân – nghĩa – lễ – trí – tín, gia phong, học đạo làm người, tu thân dưỡng tính.

Hình và ý hòa làm một. Nét bút không phô trương, bố cục không cầu kỳ, nhưng càng nhìn càng thấm. Có lẽ bởi trong đó là cả một quá trình chiêm nghiệm, chắt lọc từ đời sống, từ sách vở và từ chính những trải nghiệm thăng trầm của người viết.

Ít ai biết rằng, bên cạnh việc viết chữ, nghệ nhân Phạm Văn Hà còn dành nhiều năm nghiên cứu, cải tiến dụng cụ thư pháp. Từ bút lông, mực tàu, giấy viết đến lụa sơn, tất cả đều được ông thử nghiệm kỹ lưỡng. Ông tin rằng, dụng cụ không chỉ là phương tiện, mà là một phần linh hồn của tác phẩm.

Sự kết hợp giữa tinh hoa truyền thống và công nghệ hiện đại trong việc sản xuất, cải tiến dụng cụ thư pháp đã giúp cộng đồng người viết chữ có thêm những lựa chọn chất lượng, phù hợp với nhiều phong cách và nhu cầu sáng tạo khác nhau.

Điều làm nên chiều sâu ảnh hưởng của Tịnh Hà không chỉ nằm ở tác phẩm, mà ở những thế hệ học trò. Các lớp học thư pháp do ông trực tiếp giảng dạy không đơn thuần là nơi rèn kỹ thuật, mà là không gian học cách sống chậm, sống sâu và biết lắng nghe chính mình.

Từ trẻ em đến người lớn tuổi, mỗi học viên đều được ông hướng dẫn theo cách riêng, phù hợp với khả năng và tâm thế. Nhiều học trò của ông đã trưởng thành, đạt giải cao tại các cuộc thi trong và ngoài nước, tiếp tục lan tỏa thư pháp Việt theo cách của thế hệ mới.

Giữa nhịp sống số hóa, nơi mọi thứ đều có thể sao chép, tăng tốc và thay thế, hành trình của nghệ nhân Phạm Văn Hà giống như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng bền bỉ: có những giá trị không thể vội, không thể “làm nhanh”, chỉ có thể giữ bằng sự kiên nhẫn và trao bằng cái tâm.

Xuân 2026, khi mực vẫn còn thơm trên giấy, khi con chữ vẫn lặng lẽ đứng yên mà ngân vang, hành trình của Tịnh Hà vẫn tiếp tục – không ồn ào, không phô trương. Như chính triết lý mà ông theo đuổi suốt đời: Chữ tịnh thì tâm an. Chữ còn thì hồn Việt còn.

Quốc An