“Pây Tái” – lễ về ngoại giàu bản sắc của người Tày vùng cao

Từ bao đời nay, đồng bào Tày ở các tỉnh phía Bắc như Thái Nguyên, Cao Bằng,… vẫn duy trì mỹ tục “Pây Tái” (về ngoại) vào dịp rằm tháng Bảy. Lễ tục thường diễn ra từ ngày 10 đến 15 âm lịch, là dịp để con rể cùng vợ con trở về nhà ngoại, dâng lễ vật bày tỏ lòng hiếu kính với cha mẹ vợ.

Trước ngày rằm, phụ nữ thường ngâm gạo để làm bánh Pẻng tải (bánh gai hoặc bánh củ chuối) – món bánh truyền thống không thể thiếu. Cùng lúc, người chồng lo tìm mua vịt thả suối, bởi thịt vịt được coi là lễ vật quan trọng nhất dâng biếu bên ngoại.

Theo truyền thuyết, vịt là con vật linh thiêng của người Tày, được coi như sứ giả nối liền mường trần với mường trời, từng cõng gà trống vượt biển để cống sứ vào ngày rằm tháng Bảy.

Ngày trước, khi kinh tế còn khó khăn, người chồng phải đan sọt, làm lồng tre gánh vịt cùng lễ vật đi bộ về nhà ngoại. Nay đời sống khấm khá, đường sá thuận lợi hơn, nhưng ý nghĩa của tục “Pây Tái” vẫn nguyên vẹn giá trị.

Người Tày quan niệm rằng sau khi lấy chồng, phụ nữ ít có điều kiện báo hiếu cha mẹ đẻ. Vì thế, rằm tháng Bảy trở thành dịp đặc biệt để con gái trở về phụng dưỡng, còn con rể bày tỏ lòng biết ơn với gia đình vợ.

Người Tày có câu “Tháng Giêng ăn gà, tháng 7 ăn vịt”. Vịt trong mâm cỗ không chỉ gắn với mùa vụ mà còn tượng trưng cho sự sung túc, gắn bó đời sống tinh thần cộng đồng.

Anh Hoan, một người dân xã Chợ Đồn (Thái Nguyên) cho biết, mâm lễ về ngoại luôn có bánh, vịt, rượu, trầu cau và vàng hương. Những vật phẩm ấy không chỉ để thắp hương tưởng nhớ tổ tiên mà còn thể hiện lòng thành kính của con cháu.

Người Tày ở vùng Bắc Thái Nguyên hay Cao Bằng thường chế biến món vịt nấu rau răm ăn kèm bún, tạo hương vị độc đáo cho mâm cơm đoàn viên.

Ngày xưa, bún được làm thủ công, gạo ngâm, xay thành bột rồi ép qua khuôn gỗ đặt trên nồi nước sôi. Những chàng rể và lũ trẻ thường hào hứng tham gia, tiếng cười xen lẫn tiếng sôi ùng ục từ bếp lửa hồng.

Bún thủ công lên men tự nhiên nên có mùi hơi ngái, được gọi vui là “bún thối”, khi ăn chan với canh vịt rau răm, thêm dấm tỏi hoặc xì dầu với củ địa liền băm nhỏ.

Ngoài món vịt, mâm cỗ còn có rau rừng, măng, vịt quay, lợn quay, các món ăn dân dã hòa quyện, tạo không khí ấm áp.

Văn Kiên