Nông sản Việt và bài toán xây dựng thương hiệu giá trị cao trên toàn cầu

Ngành nông sản trước áp lực chi phí và điểm yếu cấu trúc

Dù kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản quý I/2026 ước đạt 14-15 tỷ USD (tăng hơn 20% so với cùng kỳ 2025), nhưng lợi nhuận của doanh nghiệp đang bị "bào mòn" nghiêm trọng.

Theo khảo sát của Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV, Hội đồng tư vấn cải cách Thủ tục hành chính của Thủ tướng Chính phủ), có tới 87,7% doanh nghiệp ghi nhận chi phí đầu vào tăng mạnh, chủ yếu do giá năng lượng và logistics.

Những "điểm nghẽn" đang lộ rõ bao gồm: Thứ nhất, chi phí vận tải leo thang. Giá cước logistics sang các thị trường lớn như EU, Mỹ tăng từ 20-30%. Khoảng 52,2% doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi gián đoạn vận tải quốc tế, khiến thời gian giao hàng kéo dài và phát sinh nhiều chi phí.

Thứ hai, phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu ngoại. Ngành nông nghiệp vẫn phụ thuộc tới hơn 70% vào đầu vào nhập khẩu như thức ăn chăn nuôi, ngô, đậu tương và phân bón.

Thứ ba, mô hình xuất khẩu giá trị thấp. Hiện khoảng 60% nông sản xuất khẩu vẫn ở dạng thô hoặc sơ chế. Điều này khiến sản phẩm dễ tổn thương trước các biến động chi phí vì biên lợi nhuận vốn đã thấp.

3 kịch bản tăng trưởng trước biến động địa chính trị

Trước diễn biến khó lường của địa chính trị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng 3 kịch bản tăng trưởng tương ứng với mức độ kéo dài của xung đột Trung Đông.

Kịch bản ngắn hạn, khi xung đột sớm hạ nhiệt, hoạt động xuất khẩu có thể duy trì đà tăng trưởng khoảng 6-8%, nhờ tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) và nhu cầu thị trường phục hồi.

Kịch bản trung hạn, nếu xung đột kéo dài, chi phí logistics duy trì ở mức cao, tăng trưởng xuất khẩu có thể chậm lại, chỉ đạt khoảng 4-6%. Khi đó, áp lực sẽ dồn vào các ngành sử dụng nhiều vận tải như thủy sản, rau quả tươi.

Kịch bản dài hạn, trong trường hợp xung đột leo thang, chuỗi cung ứng toàn cầu bị tái cấu trúc sâu, ngành nông nghiệp Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ suy giảm tăng trưởng. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để tái định hình theo hướng bền vững, giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch và thị trường truyền thống.

Trước "bão giá", nhiều doanh nghiệp lớn đã thực hiện tinh thần "lợi ích hài hòa, rủi ro chia sẻ" theo lời kêu gọi của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Cụ thể, với ngành chăn nuôi, các đơn vị như C.P. Việt Nam, Japfa Comfeed nỗ lực kìm giá thức ăn chăn nuôi và hỗ trợ kỹ thuật, con giống cho hộ dân. 

Với ngành phân bón, công ty Phân bón Bình Điền chấp nhận giảm lợi nhuận, chỉ tăng giá 5-10% dù nguyên liệu đầu vào tăng tới 50%. Với ngành lúa gạo, các doanh nghiệp như Trung An, Lộc Trời tích cực thu mua lúa tạm trữ để ổn định giá cho nông dân.

Thách thức và cơ hội tái cấu trúc ngành nông nghiệp Việt Nam

Xung đột tại Trung Đông đang đặt ngành nông nghiệp Việt Nam trước những rủi ro gián tiếp đáng kể, đặc biệt là về chi phí năng lượng và logistics. Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng, dù tác động trực tiếp không quá lớn, nhưng đây chính là "phép thử cho bản lĩnh và sức sáng tạo của ngành", đòi hỏi toàn ngành phải xây dựng các kịch bản tăng trưởng chủ động thay vì ứng phó theo cách cũ.

Ở góc độ chuyên gia, bà Dương Hồng Loan, Viện trưởng Viện Sáng kiến Việt Nam đề xuất doanh nghiệp cần tiếp cận theo chiến lược ba tầng kịch bản để thích ứng.

Với kịch bản ngắn hạn: Ứng phó linh hoạt bằng cách tối ưu hóa chi phí logistics, đa dạng hóa nguồn cung và tận dụng các FTA để mở rộng thị trường. Ví dụ, nhiều doanh nghiệp thủy sản đã chủ động chuyển hướng sang các thị trường như Nhật Bản, Hàn Quốc khi phí vận chuyển sang EU tăng cao.

Với kịch bản trung hạn: Thích ứng có chiến lược thông qua việc đầu tư chế biến sâu (như trái cây đông lạnh, nước ép) thay vì xuất khẩu tươi để giảm áp lực logistics và gia tăng giá trị sản phẩm.

Với kịch bản dài hạn: Thực hiện tái cấu trúc toàn diện, chuyển dịch từ xuất khẩu thô sang xuất khẩu có thương hiệu, và từ tăng trưởng theo sản lượng sang tập trung vào giá trị bền vững.

Để nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc địa chính trị, các chuyên gia cho rằng cần đồng bộ giải pháp ở cả cấp vĩ mô và vi mô.

Ở cấp quản lý, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng logistics, đặc biệt là hệ thống kho lạnh và vận tải chuyên dụng; phát triển năng lượng sạch trong nông nghiệp; xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro chuỗi cung ứng.

Ở cấp doanh nghiệp, cần chuyển đổi tư duy từ "sản xuất cái mình có" sang "sản xuất theo nhu cầu thị trường"; tăng cường ứng dụng dữ liệu, dự báo; đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị để kiểm soát chất lượng và chi phí.

Bà Loan nhấn mạnh rằng cú sốc địa chính trị này là cơ hội để nông nghiệp Việt Nam chuyển mình từ "phụ thuộc sang tự chủ" và từ giá trị thấp sang giá trị cao trong chuỗi toàn cầu. Đồng thời, Bộ trưởng Trần Đức Thắng khẳng định việc ổn định sản xuất và thúc đẩy tiêu thụ nội địa trong ngắn hạn là ưu tiên hàng đầu để giữ vững vai trò "trụ đỡ" của nền kinh tế.

Tuấn Kiệt