Nông sản Việt thích ứng Nghị định 280 và bài toán xuất khẩu 73 tỷ USD

Từ ngày 1/6/2026, Nghị định 280 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) chính thức có hiệu lực, thay thế Lệnh 248 trước đây nhằm siết chặt quản lý đối với cơ sở sản xuất thực phẩm nước ngoài. Đây được coi là một "bài kiểm tra" khắt khe về năng lực chuẩn hóa và minh bạch dữ liệu của doanh nghiệp Việt Nam.

Theo quy định mới, có tới 2.589 sản phẩm thuộc 20 nhóm ngành hàng bắt buộc phải thực hiện đăng ký thông qua cơ quan thẩm quyền trước khi xuất khẩu. Danh mục này bao gồm các mặt hàng chủ lực như: thủy sản, trái cây tươi, rau tươi, cà phê, ngũ cốc và gia vị.

Ông Nguyễn Tử Hải, Phó trưởng Phòng Phụ trách Phòng An toàn thực phẩm và môi trường, Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết Nghị định 280 áp dụng khắt khe hơn đối với nguyên tắc quản lý rủi ro. Dựa trên "hàng rào" này, GACC có thể điều chỉnh yêu cầu đăng ký dựa trên mức độ rủi ro thực phẩm, tình hình an toàn thực phẩm hoặc thay đổi trong hệ thống quản lý của nước xuất khẩu.

"GACC có thể tạm dừng nhập khẩu nếu phát hiện DN vi phạm an toàn thực phẩm, hệ thống quản lý an toàn thực phẩm không bảo đảm, không hợp tác kiểm tra, chưa hoàn thành biện pháp khắc phục. GACC sẽ hủy đăng ký nếu xảy ra sự cố an toàn thực phẩm nghiêm trọng, vi phạm nghiêm trọng khi kiểm tra nhập khẩu, cung cấp tài liệu giả mạo, cho thuê hoặc chuyển nhượng mã đăng ký" - ông Hải cảnh báo.

Trung Quốc hiện là thị trường tiêu thụ nông sản lớn nhất của Việt Nam, chiếm 21,1% tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản trong 4 tháng đầu năm 2026 với giá trị hơn 4,86 tỷ USD, tăng gần 29% so với cùng kỳ. Đặc biệt, mặt hàng sầu riêng hiện có tới 90% sản lượng phụ thuộc vào thị trường này. Việc tuân thủ Nghị định 280 không chỉ là yêu cầu bắt buộc để giữ thị phần mà còn là cơ hội để nông sản Việt nâng cấp chuỗi sản xuất theo hướng hiện đại.

Năm 2026, ngành nông nghiệp Việt Nam đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 73 - 74 tỷ USD. Tuy nhiên, áp lực không chỉ đến từ Trung Quốc. Chỉ trong nửa đầu tháng 5/2026, các thành viên WTO đã phát đi 53 thông báo liên quan đến biện pháp an toàn thực phẩm và kiểm dịch (SPS).

Trong đó, thị trường EU đang siết chặt nguyên tắc "chất bị cấm tại EU thì không được phép tồn dư trong hàng nhập khẩu", thay thế cho cơ chế linh hoạt trước đây. Thị trường Nhật Bản tiếp tục điều chỉnh mức dư lượng tối đa (MRLs) với ngưỡng mặc định cực thấp (0,01 ppm) cho các hoạt chất chưa có quy định riêng. 

Bên cạnh đó, các quy định về chống phá rừng (EUDR) và cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) đang trở thành "luật chơi" mới của thương mại toàn cầu.

Để giải bài toán này, ngành nông nghiệp đang chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình chuỗi giá trị khép kín. Tỷ lệ sản phẩm nông nghiệp sản xuất theo hình thức liên kết đã tăng từ 10% lên hơn 30% vào cuối năm 2025, với sự tham gia của hơn 200.000 hộ nông dân. Các chuyên gia nhận định, năng lực cạnh tranh hiện nay không còn nằm ở sản lượng hay giá rẻ mà phụ thuộc vào khả năng kiểm soát dữ liệu sản xuất và tỷ lệ chế biến sâu.

Thị trường đang chuyển từ tư duy “xuất cái mình có” sang sản xuất theo tiêu chuẩn thị trường. Việc ứng dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng QR Code và số hóa nhật ký sản xuất được xem là "hộ chiếu" bắt buộc để nông sản Việt tiến sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến, nông nghiệp Việt Nam ngày càng bắt nhịp tốt hơn với xu hướng thương mại toàn cầu, đồng thời từng bước thực hiện chiến lược đa dạng hóa và xoay trục thị trường xuất khẩu. Để tạo đột phá về giá trị gia tăng, ngành nông nghiệp sẽ tập trung triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp theo chuỗi liên kết “vùng nguyên liệu - tiêu chuẩn - chế biến - logistics - thị trường”, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu bền vững.

Trong bối cảnh chi phí đầu vào tăng, cạnh tranh toàn cầu gay gắt và các tiêu chuẩn thị trường ngày càng khắt khe, việc phát triển nông sản Việt theo chuỗi giá trị không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu. Từ vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chế biến sâu, logistics xanh đến số hóa truy xuất nguồn gốc và tín dụng bền vững, mỗi mắt xích được củng cố sẽ mở rộng không gian tăng trưởng cho toàn ngành.

Phát triển nông sản Việt theo chuỗi giá trị vì thế không chỉ giúp nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nông sản, mà còn tạo nền tảng để nông nghiệp Việt Nam chuyển từ lợi thế tài nguyên sang lợi thế tổ chức, từ xuất khẩu số lượng sang xuất khẩu chất lượng cao. Đây cũng là con đường để nông nghiệp Việt từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, bền vững và khẳng định vị thế trên bản đồ nông nghiệp thế giới.

Minh Phương