Nối mạch nguồn "Kinh đô trăm nghề", kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo mới

Kinh thành Thăng Long - hệ sinh thái sáng tạo, văn hóa và kỹ nghệ đặc sắc

Theo Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng, ngay từ khi hình thành, kinh thành Thăng Long đã là một hệ sinh thái sáng tạo, văn hóa và kỹ nghệ đặc sắc. Mỗi con phố là một cụm sáng tạo chuyên ngành: Hàng Bạc, Hàng Đào, Hàng Thiếc, Hàng Mã... không chỉ là nơi bán hàng mà còn hội tụ đầy đủ các thành tố của một cụm sáng tạo đúng nghĩa - người làm nghề, nguyên liệu, công cụ, bí quyết và khách hàng.

Ông cho biết, sản xuất, thương mại và trình diễn khi đó cùng tồn tại trong một không gian. Mỗi ngôi nhà phố có thể vừa là xưởng chế tác, cửa hàng, nơi trưng bày, nơi ở, vừa là nơi truyền nghề; người mua có thể đứng xem người thợ chạm từng nét hoa văn trước khi trả tiền - khi ấy, kỹ nghệ tự nó đã trở thành một trải nghiệm văn hóa.

Một đặc điểm quan trọng khác là văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm: tín ngưỡng, lễ hội, mỹ thuật và nếp sống thị dân tạo ra nhu cầu về tranh, đồ thờ, trang phục, giấy, quạt, đồ kim hoàn..., mà tranh Hàng Trống là một ví dụ điển hình. Thăng Long cũng là nơi hội tụ kỹ nghệ từ nhiều địa phương, khi những thợ giỏi từ các làng nghề như Quất Động, Đồng Xâm, Đan Loan... về lập nghiệp, mang theo kỹ thuật rồi nâng cấp theo thị hiếu kinh thành, để rồi lan tỏa ngược trở lại cả nước.

Mỗi phường nghề khi đó vừa tổ chức sản xuất, vừa duy trì quy ước nghề nghiệp, thờ tổ nghề, truyền nghề và bảo vệ uy tín sản phẩm; đình, đền và lễ hội nghề chính là "hạ tầng mềm" gắn kết cộng đồng, văn hóa và kinh tế. Ngay cả tên phố - chữ "Hàng" cộng tên sản phẩm - cũng đã tạo nên một hệ thống nhận diện thương hiệu mà không cần biển quảng cáo.

"Thăng Long chưa bao giờ chỉ cất giữ văn hóa. Thăng Long sản xuất văn hóa mỗi ngày, bằng đôi tay, kỹ nghệ và óc sáng tạo của thị dân", Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nêu. Theo ông, tổ tiên người Việt đã vận hành một nền kinh tế sáng tạo, văn hóa và kỹ nghệ từ trước khi thế giới đặt tên cho khái niệm ấy. Vì vậy, câu hỏi đặt ra hôm nay không phải là bắt đầu từ đâu, mà là nối lại mạch nguồn ấy như thế nào trong kỷ nguyên số.

Từ những kế hoạch riêng lẻ đến một hệ sinh thái thống nhất

Thứ trưởng cho rằng, Hà Nội không nên bắt đầu bằng câu hỏi còn thiếu chính sách gì hay cần thêm cơ chế nào, bởi những chủ trương, định hướng lớn về cơ bản đã có. Điều Thành phố cần lúc này không phải là làm dày thêm hệ thống văn bản, mà là kết nối những gì đang có thành một năng lực phát triển thống nhất.

Ông chỉ ra thực tế, Hà Nội có thể có kế hoạch phát triển thành phố sáng tạo, kế hoạch phát triển công nghiệp văn hóa và kế hoạch phát triển kinh tế số, mỗi kế hoạch do một cơ quan khác nhau chủ trì - nhưng trong đời sống thực tế, người dân, nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà sáng tạo, doanh nghiệp và thị trường không tồn tại trong "ba Hà Nội" khác nhau, mà chỉ có một Hà Nội duy nhất.

Từ đó, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng đề nghị Hà Nội tiên phong tích hợp ba động lực sáng tạo - văn hóa - công nghệ trong một bản kế hoạch hoặc chương trình hành động thống nhất, không ghép cơ học ba bản kế hoạch thành một tập tài liệu dày hơn, mà tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị: từ tài nguyên văn hóa, năng lực sáng tạo và kỹ nghệ sản xuất đến công nghệ, thị trường và trải nghiệm của công chúng. Trong chuỗi giá trị đó, văn hóa là tài nguyên, sáng tạo là phương thức, kỹ nghệ là năng lực, công nghệ là công cụ, còn thị trường là nơi chuyển hóa tất cả thành giá trị. Nếu chia cắt theo ngành, Hà Nội có thể có nhiều bản kế hoạch nhưng chỉ thu về những mảnh giá trị rời rạc; nếu tích hợp thành một hệ sinh thái, Thành phố có thể biến chiều sâu văn hóa nghìn năm thành năng lực cạnh tranh của tương lai.

Để hiện thực hóa định hướng này, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng đề xuất ba nhóm việc Hà Nội có thể triển khai ngay trong năm 2026.

Trước hết là xây dựng dữ liệu văn hóa số. Trong bối cảnh Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang thiết lập Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia, Thứ trưởng mong muốn Hà Nội tiên phong trong lĩnh vực này theo hướng làm chuẩn trước, làm rộng sau. Năm 2026 có thể ưu tiên ba nhóm: di sản tiêu biểu; làng nghề và tri thức nghề; ký ức và đời sống Hà Nội. Đối tượng số hóa không chỉ là hiện vật mà còn cần bao gồm hoa văn, kỹ thuật, quy trình, câu chuyện nghệ nhân, thiết kế truyền thống, nguyên liệu, âm thanh, lời kể, ẩm thực, địa danh và ký ức đô thị - bởi có khi thứ quý nhất không nằm trong tủ kính mà nằm trong trí nhớ của một nghệ nhân cao tuổi. Đây sẽ là nguồn dữ liệu đầu vào cho phát triển sản phẩm trong điện ảnh, game, thiết kế, giáo dục, quảng cáo, du lịch và AI.

Nhóm việc thứ hai là hình thành các tổ hợp, khu sáng tạo công nghiệp văn hóa, trước tiên từ các làng nghề. Theo Thứ trưởng, làng nghề không chỉ là nơi làm ra hàng thủ công mà có thể trở thành nơi sản xuất, thiết kế, trải nghiệm, kể chuyện, đào tạo, phát triển tài sản trí tuệ và xây dựng thương hiệu - đúng vai trò các phường nghề Thăng Long từng đảm nhận, với công cụ của thế kỷ 21. Năm 2026, Hà Nội có thể lựa chọn khoảng 10-20 làng nghề tiêu biểu để làm sâu, mỗi làng tập trung vào 5 việc: số hóa tri thức, kỹ năng và câu chuyện nghề; định danh và truy xuất sản phẩm; kết nối nghệ nhân với nhà thiết kế, trường đại học và doanh nghiệp; mở rộng phân phối số; kết nối sản phẩm với du lịch và trải nghiệm.

Bên cạnh các không gian văn hóa sáng tạo đã được hình thành và công nhận, Thứ trưởng cho rằng bước tiếp theo là chuyển từ mạng lưới địa điểm sang mạng lưới tạo giá trị, hình thành các tổ hợp, cụm, khu sáng tạo văn hóa đúng nghĩa - nơi người sáng tạo, doanh nghiệp, trường viện, công nghệ, vốn và khách hàng gặp được nhau và tạo ra giao dịch.

Nhóm việc thứ ba là tạo một nền tảng số trải nghiệm cho du khách, kết nối thông tin và dịch vụ về di sản, làng nghề, không gian sáng tạo, bảo tàng, nhà hát, sự kiện, ẩm thực, du lịch, vé điện tử, thanh toán và phản hồi, trong đó AI có thể được dùng để cá nhân hóa hành trình theo nhu cầu từng nhóm người dùng.

Để quá trình này đi đúng hướng, Thứ trưởng đề nghị Hà Nội quán triệt ba nguyên tắc xuyên suốt: một kiến trúc chung, không để mỗi đơn vị một hệ thống riêng; dữ liệu và quyền sở hữu, quyền khai thác phải được quản trị ngay từ khâu thiết kế; và số hóa mới chỉ là nửa đường, cần đi tiếp đến tài sản trí tuệ và thị trường.

Bộ và Thành phố cùng đồng kiến tạo

Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh, Hà Nội vừa là nơi tinh hoa cả nước hội tụ, vừa là nơi những giá trị mới lan tỏa ra cả nước - như Thăng Long từng đón thợ giỏi bốn phương rồi trả lại cả nước những kỹ nghệ đã được nâng tầm. Do đó, Bộ và Thành phố không thể chỉ phối hợp theo từng vụ việc mà cần trở thành hai chủ thể đồng kiến tạo: chung tầm nhìn, chung nguồn lực, chung hành động và cùng chịu trách nhiệm về kết quả, trong đó Bộ mang đến chuẩn quốc gia, thể chế và kết nối quốc tế, còn Hà Nội mang đến thực tiễn, nguồn lực và tốc độ.

Để tinh thần đồng kiến tạo không dừng ở khẩu hiệu, Thứ trưởng đề nghị hai bên cùng cam kết một danh mục kết quả có thể kiểm đếm vào ngày 31/12/2026, gồm: một bộ chuẩn và kiến trúc dữ liệu văn hóa thống nhất với những bộ dữ liệu đầu tiên được đưa vào khai thác; nhóm làng nghề sáng tạo số thí điểm với doanh thu, đơn hàng và tài sản trí tuệ đo được; ít nhất một tổ hợp, cụm sáng tạo văn hóa vận hành thực chất; phiên bản đầu tiên của nền tảng trải nghiệm; và bộ công cụ đo lường kinh tế sáng tạo để từ năm 2027 Hà Nội công bố báo cáo thường niên đầu tiên.

"Hà Nội tiên phong để cả nước có mô hình. Bộ đồng hành để mô hình Hà Nội trở thành năng lực quốc gia", Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng bày tỏ mong muốn.

Khép lại chuyên đề, Thứ trưởng trở lại với hình ảnh kinh thành Thăng Long với 36 phố phường - mỗi phố gắn với một nghề, một sản phẩm và một cộng đồng nghề nghiệp, không ra đời từ một chiến lược kinh tế hay đề án công nghiệp văn hóa nào, nhưng về bản chất đã là một mạng lưới liên kết giữa sáng tạo, sản xuất, lưu thông, thương mại, kỹ năng, thương hiệu và cộng đồng. Theo ông, nhiệm vụ hôm nay là kiến tạo "36 phố phường mới của kỷ nguyên số" - không nhất thiết là những con phố vật lý, mà có thể là những làng nghề số, những tổ hợp, cụm, khu công nghiệp sáng tạo, những studio phim và game, những cộng đồng thiết kế, những tài sản trí tuệ mới, những doanh nghiệp công nghiệp văn hóa và những sản phẩm mang bản sắc Hà Nội có khách hàng trên toàn thế giới.

"Thăng Long từng là kinh đô trăm nghề của một quốc gia nông nghiệp. Sứ mệnh tiếp theo của Thăng Long - Hà Nội là trở thành kinh đô trăm nghề của một quốc gia số. Thăng Long - Hà Nội đi trước một bước, để công nghiệp văn hóa Việt Nam đi nhanh hơn một bước", Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh.

Tiến Minh