Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy: Hành trình tìm hình tướng cho những câu chuyện văn hóa

Trong đời sống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, nhiều nhân vật được cộng đồng tôn kính qua nhiều thế hệ. Những câu chuyện về họ có thể được lưu giữ trong thần tích, truyền thuyết, sắc phong, tư liệu địa phương hoặc thông qua các không gian đình, đền, miếu. Tuy nhiên, không phải nhân vật nào cũng có một hệ thống hình tượng thống nhất. Có nơi nhân vật được phụng thờ bằng bài vị; có nơi sử dụng tranh, khám thờ hoặc những hình thức biểu đạt khác. Chính sự đa dạng này đặt ra một bài toán không đơn giản đối với người thực hành điêu khắc khi được đề nghị tạo dựng một hình tượng hoàn chỉnh.

Với Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy, khoảng trống tư liệu không đồng nghĩa với việc tùy ý sáng tạo hình tượng. Theo cách tiếp cận của Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy, người nghệ nhân cần bắt đầu từ việc tìm kiếm và nghiên cứu những dữ liệu có thể kiểm chứng, từ thần tích, hình tượng dân gian đến đặc điểm văn hóa của từng vùng miền. Trên cơ sở đó, các dữ liệu được chuyển hóa thành ngôn ngữ điêu khắc trong phạm vi tư liệu cho phép. Hình khối, trang phục, tư thế hay thần thái của nhân vật vì thế không chỉ là lựa chọn về mỹ thuật, mà còn gắn với câu chuyện văn hóa phía sau.

Cách làm này khiến công việc của người nghệ nhân có thêm một lớp nghiên cứu. Trước khi đặt những đường nét đầu tiên lên vật liệu, anh phải tìm hiểu nhân vật là ai, được cộng đồng ghi nhớ ra sao và những dấu tích nào còn lại trong đời sống tín ngưỡng.

Khi một pho tượng trở thành nơi lưu giữ ký ức

Trong thực tế, có những yêu cầu chế tác bắt nguồn từ một ngôi miếu đã tồn tại qua nhiều thế hệ nhưng nhân vật được phụng thờ chưa từng có một pho tượng hoàn chỉnh. Cũng có trường hợp người trông coi đình, miếu mong muốn phục dựng không gian thờ tự nhưng gặp khó khăn trong việc tìm kiếm một hình tượng phù hợp với câu chuyện và đặc điểm văn hóa của địa phương. Với một số gia đình, nhu cầu lại xuất phát từ mong muốn có hình tượng để tiếp tục phụng thờ một vị Thánh đã được các thế hệ trong gia đình kính tín.

Trong những trường hợp như vậy, tác phẩm không đơn thuần là một sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Đằng sau pho tượng là ký ức của một cộng đồng, một địa phương hoặc một gia đình về nhân vật được tôn kính. Đó cũng là lý do quá trình chế tác có thể kéo dài hơn so với việc tạo hình một mẫu tượng đã có hình thức tương đối thống nhất. Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy phải dành thời gian trao đổi với những người am hiểu lịch sử, tín ngưỡng tại địa phương, tìm kiếm tư liệu và đối chiếu các thông tin trước khi đưa ra phương án tạo hình.

Mỗi tác phẩm trong nhóm này vì thế mang theo một câu chuyện riêng. Giá trị của tác phẩm không chỉ nằm ở hình thức cuối cùng mà còn ở quá trình hình thành hình tượng từ những dữ liệu văn hóa còn được lưu giữ. Từ một câu chuyện được kể lại, một tư liệu cũ hay những dấu tích trong không gian thờ tự, người nghệ nhân từng bước hình dung diện mạo nhân vật. Khi các dữ liệu chưa đủ để xác lập một hình tướng cụ thể, sự thận trọng trong cách xử lý trở thành yếu tố quan trọng, nhằm hạn chế việc đưa những chi tiết thiếu căn cứ vào tác phẩm.

Ở góc độ đó, nghề chế tác tượng không chỉ đòi hỏi kỹ năng tạo hình mà còn cần khả năng lắng nghe, tìm hiểu và tôn trọng ký ức văn hóa của cộng đồng. Và đôi khi, hành trình của một pho tượng bắt đầu từ một câu hỏi rất giản dị: nhân vật ấy đã được người dân nhớ đến như thế nào?

Sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo hình và nghiên cứu văn hóa

Điều đáng chú ý trong cách tiếp cận của Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy là sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo hình và quá trình tìm hiểu văn hóa. Một pho tượng có thể được hoàn thiện bằng đôi tay của người nghệ nhân, nhưng hình tướng của nhân vật lại không chỉ đến từ kỹ thuật. Nó còn liên quan đến câu chuyện mà cộng đồng muốn lưu giữ.

Đó cũng là lý do mỗi tác phẩm có thể đặt ra những yêu cầu khác nhau. Có những tác phẩm cần chú trọng đến tính truyền thống của hình tượng. Có những tác phẩm đòi hỏi người làm phải tìm hiểu sâu hơn về đặc điểm văn hóa của một vùng đất. Đây cũng chính là ranh giới mà Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy luôn ý thức giữ gìn: giữa sáng tạo nghệ thuật và tôn trọng tư liệu văn hóa trong nghề tạo tác tượng thờ.

Sinh năm 1994, Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy hiện theo đuổi công việc tạo tác tượng và gắn với những hình tượng trong đời sống tín ngưỡng của người Việt. 

Dấu mốc "Nghệ nhân Quốc gia 2026" và chặng đường phía trước

Ngày 12/9/2026, Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy được Hội Nghệ nhân và Thương hiệu Việt Nam trao tặng danh hiệu "Nghệ nhân Quốc gia 2026". Với một người làm nghề, sự ghi nhận ấy có thể là một dấu mốc quan trọng. Nhưng điều đáng chú ý hơn vẫn nằm ở chặng đường phía trước. 

Bởi những câu chuyện mà Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy đang tìm hiểu không chỉ nằm trong một vài pho tượng. Đó còn là những nhân vật, những truyền thuyết và những ký ức văn hóa vẫn đang tồn tại trong đời sống cộng đồng nhưng chưa phải lúc nào cũng có một hình thức biểu đạt thống nhất. Con đường phía trước của anh vẫn còn nhiều khoảng trống để tiếp tục tìm hiểu.

Theo tài liệu về hành trình nghề nghiệp của anh, còn nhiều vị Thánh, Thần, nhân vật dân gian và những câu chuyện văn hóa chưa được nghiên cứu đầy đủ; một số hình tượng chưa có sự thống nhất về hình tướng và có những giá trị đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên.

Một pho tượng, xét cho cùng, có thể bắt đầu từ vật liệu vô tri. Nhưng để một hình tướng có thể đứng trong không gian tín ngưỡng, phía sau nó còn là câu chuyện về ký ức, niềm tin và văn hóa của những người gửi gắm vào đó.

Với Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Huy, hành trình ấy có lẽ không chỉ là làm ra những pho tượng. Đó còn là hành trình tìm kiếm hình hài cho những câu chuyện đã được truyền lại qua nhiều thế hệ. Không chỉ làm tượng để thờ, mà làm tượng để ghi nhớ — để mỗi hình tướng được tạo nên đều có một câu chuyện phía sau, và để những giá trị từng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác có thêm một hình thức tồn tại trong thời đại hôm nay.

Bích Diệp